Non che tremía o volante nas mans, pero aquilo impoñía moito. Superabas unha curva e aparecía outra. A estradiña que conducía ao porto de La Espina era estreita e vertixinosa. Tiñas que ascender a máis de 1.400 metros de altura con aquel ómnibus cargado de soldados e o correo militar. Produciuse un silencio espeso, porque algúns debían ollar con desconfianza para aquela muller que ía ao volante. Ademais, estabades chegando a Grado e intuíase o ruído xordo da fronte. Cando lograches alcanzar o alto, aplaudíronche. Sentícheste reconfortada, poderosa. Fora unha viaxe dura e, durante o traxecto, as luces dos vehículos descubrían ás veces os corpos dos paseados, que aparecían ciscados polas cunetas. Pero naqueles convois, ninguén facía comentarios sobre o asunto. E vós queriades regresar á casa sen problemas. Aínda che quedaban trinta e unha viaxes máis por facer.
Desde logo, a ti nunca nada te arredou. Cando, en 1936, vos requisaron o ómnibus rosa, que comprarades para poder transportar mercadorías e persoas, e quedou confinado ao servizo do exército, ti non te rendeches. Se levan o vehículo, dixécheslles ás autoridades militares, eu vou canda el. Meu dito, meu feito. Se o vehículo que conducías era parte do teu corpo, se era parte da túa pel, non podías desprenderte del. Ademais, se o deixabas ir non o recuperarías nunca.
Non fuches soa, claro, que te acompañou a túa irmá María, coma sempre. Marchastes as dúas, que as Lavancas nunca actuabades soas. Sempre formastes un equipo compacto, que funcionaba á perfección, coma unha engrenaxe humana compenetrada e precisa.
Estacionaches o teu ómnibus na dársena dos Cantóns, na Coruña, onde había moitos vehículos á espera dun destino militar. Os soldados quedaban perplexos pola túa presenza e a túa determinación. Non comprendían esa negativa a separarte do volante. O sarxento, ignorando as voces daqueles soldados que dicían que unha muller non pode ir á guerra, solicitouche o carné de conducir. Quería comprobar que era certo. Finalmente deuche un destino: Mérida.
Estabas asustada. Tiñas medo, certo. Medio en broma, insinuácheslle á túa irmá a posibilidade de fuxir. Pero tamén estabas decidida a afrontar a situación.
O aire sabía a pólvora. Estaba triste. O que darías daquela por recuperar a liberdade da túa infancia, cando brincabas ceibe pola praia da Langosteira, ao pé de Calcova, observando como as casiñas de Fisterra rompían o horizonte. O que darías daquela por sentir o arrecendo azulado das maceiras que anegaban o eido da vosa casa. O que darías daquela por recuperar o cheiro penetrante da sardiña cando se sobe nas patelas para transportala ao camión. Pero estabas na guerra e parecías disposta a participar nela para non perder o vehículo.
A sorte estivo ao voso carón. A túa irmá María botou un pulso desesperado e amañou o que puido para ser recibida por un capitán. Logrou convencelo para que dese contraorde ao mandato do sarxento que te destinara a Mérida. Por un tempo, librastes.
Ao cabo, volveu chegar o día de irdes á guerra e destináronte á fronte de Asturias. Non quedaba dúbida nas palabras daquel oficial:
-Mañá ás seis da mañá partirá nun convoi ata Grado. Vostede será a responsable de transportar o correo militar.
Aquela noite pasou moi rápida no hotel A Paz, da Praza de Santa Catarina, onde adoitabades aloxarvos. E na madrugada comezou a primeira de trinta e dúas longas e sinuosas viaxes ata Grado, na fronte de Asturias, o lugar que servía de apoio ás tropas franquistas para romper o cerco de Oviedo.