En primeira persoa | Escribe Domingo Blanco | Foi como viaxar a outro mundo que estaba aí, escondido dos ollos da cultura oficial
21 dic 2025 . Actualizado a las 05:00 h.Hai veces en que a curiosidade ou a necesidade lévate polo mundo adiante e, en cada lugar novo descobres algo que che pode cambiar a túa maneira de ver e de vivir a realidade. É algo que eu experimentei desde pequeno. As cinco horas que se tardaba en percorrer en autobús os cen quilómetros que separan o meu pobo da capital —á que adoitaba ir coa familia para visitarmos aos amigos, consultar ao médico, facer algunhas compras e, sobre todo, que eu me examinara por libre no instituto un ano e outro—, e máis a imposibilidade, no lonxano Cariño dos anos 50 de darnos aos fillos unha formación escolar que asegurara o noso futuro, todo iso, decidiu ao meu pai a correr o risco de irmos vivir á Coruña: alí había posibilidades económicas, unha vida social activa e bos servizos, sobre todo colexios onde os fillos puideramos estudar o bacharelato que el nunca puidera. E o mundo cambiou para todos nós.
Pasados os anos, outra vez tiven que coller a maleta para ir estudar fóra. Descubrín a literatura, que foi desde aquela o grande estímulo da miña vida profesional, e fixen bos amigos. Un deles, navarro e moi sensible á sabedoría da xente sinxela, despois de vir canda min pasar uns día en Cariño, agradablemente sorprendido (con razón), díxome ao despedirse: «No sabéis lo que tenéis». Aquela frase, sen eu sospeitalo, íase converter nun motor da miña actividade investigadora e, en canto tiven ocasión, percorrín durante dous meses a comarca do Ortegal, desde a Estaca ata a Serra da Faladora e desde a Capelada ata o río Sor. Alí fun recollendo de viva voz, con paciencia e ilusión, unhas cincocentas cantigas e uns cento cincuenta contos —só unha parte do patrimonio literario e musical dos seus habitantes—, que foron a base da miña tese de licenciatura.
Moitas veces cómpre saír fóra da terra para podermos apreciar os valores de todo tipo que se agachan nela. Así me sucedeu a min na miña longa estadía en Zurich, na Suíza alemá, onde puiden acceder por primeira vez ós estudos e coleccións da literatura popular dos países xermánicos e comprobar o aprecio xeneralizado —case veneración— en que alí se tiña este xénero literario-musical desde os tempos de Herder. E, nada máis retornar a Galicia, púxenme a esculcar polas bibliotecas do país todo rastro de cantigas populares da tradición oral, xa escritas, ata xuntar varios milleiros delas que despois, ordenadas e estudadas, seguindo os criterios aprendidos dos filólogos alemás, foron o cerne da miña tese de doutoramento.
Cantigas vivas
Pero quedaban as cantigas vivas, as actuais, as que se cantaban aínda nos anos 70 e 80 de século pasado e esas non estaban nas bibliotecas nin nos arquivos, senón nas voces da xente das aldeas: Dorothé Schubarth, unha musicóloga, suiza precisamente, que descubriu a riqueza viva das cantigas populares de Galicia, coa axuda de Antón Santamarina, conseguiu sacalas á luz, dalas a coñecer a un público culto e, por conseguinte, incorporalas ao patrimonio cultural galego como unha das súas pezas máis valiosas.
Por outra banda, a convocatoria por dúas asociacións culturais en 1995 dun Certame de Regueifas que se celebrou en Vigo (onde sigue aínda hoxe) e na Coruña, fixo visible para o público das cidades un feixe de cantadores rurais famosos nas súas comarcas como improvisadores. Eles eran os protagonistas —algo avellentados xa— dun xénero literario-musical de combate: a regueifa ou loia ou brindo, segundo a denominación de cada zona.
Con eles (especialmente cos de Bergantiños) mantiven longas horas de conversación que me fixeron entender como era e como tiña sido ese arte tan apreciado no mundo rural, case descoñecido pola maioría dos galegos e que, aínda que algo vido a menos, seguía vivo.
Despois, grazas á hospitalidade da familia Toba, puiden pasar varios días seguidos en Agrodosío, na Muxía interior, e conversar con cantadores e coñecedores do mundo da regueifa na Costa da Morte, sobre todo nas zonas de Muxía e Vimianzo, onde tamén tiña sido durante moitos anos unha forma de diversión arraigada desde antigo na súa cultura oral.
Para min foi como viaxar a outro mundo, que estaba aí, na propia terra, escondido dos ollos e os oídos da cultura oficial das cidades, onde a cultura campesiña, expresada sempre en galego, era algo valioso e enteiramente integrado na vida da xente; e escoitei a cantadores dos que nunca oíra falar e souben de outros que foran verdadeiros ídolos no pasado recente.
Un mundo, o das cantigas do pobo, que segue sendo unha peza fundamental, aínda moi pouco valorado, da cultura galega. Como dicía o meu amigo navarro, non sabemos o que temos.