Nestes días de xaneiro, mes primeiro e cru, nos invernos da nosa infancia chovían rachos de auga coma se fosen de granito. Daquela, eran tan densas as horas das curtas parénteses de luz, que, menos mal, había sempre unha aperta amorosa esperándonos para antes de cear e outra para despois, antes de ir para a cama. Polas primeiras horas das mañás, fuxitivas xeadas sobre os prados acompañaban os nosos pasos camiño da escola. Entón levabamos sempre as mans dentro dos petos para protexelas do frío (non tiñamos luvas) e das frieiras (dos sabañóns).
As túas palabras e xestos, se aínda non marcharas da casa para o mar, pai, daban ánimos e impulsábannos para nos erguer da cama e para logo ascender con optimismo a pendente que levaba até o picouto Pequeno do monte. E mesmo alimentaban o noso valor para aturar o peso das negras e longas noites de vendavais de vento e brétemas espesas que non permitían visionar as casas dos veciños. O teu alento estaba presente en todos os currunchos da nosa modesta vivenda: rompía a bruma da escuridade e abría a fiestra da alborada. Coa túa palabra, pai, aparecía diante nosa a calma fronte do secreto temor que inspiraba a violencia do mar na invernía, e viña despois lentamente o espertar do día, da luz da vida.
Mai. Era entón cando ficabamos nas mans da femia de pel cor madeira seca. Enérxica, dura e recia. Tenrura terrea. Crecida nas marismas verdes das brañas e cantada nas voces das madrugadas, nas horas nas que falaba clandestinamente cos animais nas húmidas cortes xa pechadas. Ollos de asombro. Branco, coma o vestido de noiva que durmía esquecido no humilde chineiro de madeira de olmo, o longo pelo que todas as mañás peiteaba no espello da luz dos amenceres e logo trenzaba en forma de periquito, que lle colgaba polas costas até a cintura. Mirada oblicua. Voz antiga. Sintaxe sen roupaxes e vocabulario rugoso coma a terra das toxeiras, onde amosaba a súa habilidade escribindo versos coas carrouchas, as que arrincaba coa eixada, calidade herdade de Estrella de Reboredo. Mai e muller que coñecía as sombras e non temía nin os tronos nin as tormentas.
Antes da muller, a nena da familia. Era aínda pequecha cando seu pai a levaba collida da man. Baixaban desde os Catro Camiños deica o Espiño. Antes visitaran os chans da montaña, máis aló da outra marxe do río, onde quedou pasmada cando vira por vez primeira unha manda de cabalos desbocados. E agora escoitaba como rinchaba a noite sobre o campo da fonte de Loncres.
Cae a luz crepuscular sobre os carballos que bordean a corredoira dos Muñiz e ela non solta a man do seu paisiño. O vello campesiño e a nena avanzan guiados na escuridade pola música dos canos da fonte dos Ricos. Non falan, pero o pai vai asubiando a canción que sempre repetía cando, no declinar dos atardeceres, regresaba derrotado dos agros do Canto. Os días que aínda estaban por chegar alimentaban o ánimo do porvir.
Nai e fillo. Talvez esperabas moito máis do teu pechacancelas, como se dicía. E talvez este nunca estivo á altura das túas expectativas. Aínda doen na alma as decepcións que che causou. Talvez nun principio agardabas que se erguese ás catro da madrugada para acender o motor do barco e polo en marcha cando o patrón chegase abordo. Mais o chaval prefería ficar en terra e facer as tarefas da casa ao teu carón. Talvez prefería manchar as unllas de terra estrando o gando mentres, mai, ti muxías as vacas. Prefería ir cortar a herba das brañas ou canizar as terras recentemente labradas para sementar o centeo ou trigo, ou a avea e máis tarde o millo. Talvez prefería agardar polas colleitas coma os resignados vellos cans de palleiro esperaban pola morte nos lindeiros das eiras, cerca das mimosas en flor do mes de xaneiro. Como ben ti intuías, nosa mai.