V an 175 anos do nacemento de Rosalía de Castro, voz fundacional do noso Rexurdimento, que non foi só un rexurdir literario, senón tamén social, cultural, intelectual, de pensamento, en parte resultado da tradición que xa viña dos Ilustrados do século XVIII (Padre Sarmiento, Cornide Saavedra, Lucas Labrada, Pedro Antonio Sánchez) e en parte das transformacións sociais da época. Non coñezo ningún outro país, nin tampouco ningunha outra literatura que poida presentar como primeira bandeira unha muller, agás nós, as letras galegas. O ano que vén celebraremos o 150 aniversario da publicación en Vigo de Cantares gallegos, no obradoiro de Juan Compañel, símbolo da nosa renacencia.
Aínda poderiamos ir máis atrás. No século IV, cando aínda non había galego nin castelán, Exeria, unha muller da Gallaecia da época, viaxou a pé dende estas extremeiras do mundo deica Xerusalén, todo polo norte de África, e deixou por escrito a súa viaxe, en latín: Peregrinatio ad Loca Sancta, da que por certo hai tradución galega de Eduardo López Pereira, aínda que ata 1884 non se descubriu o manuscrito da devandita autora. En 1863 publica Rosalía de Castro os seus Cantares gallegos. Dúas mulleres para renacer: a Gallaecia que escribía e parcialmente falaba latín (Exeria), e a Galicia castigada, mais que rexurde e non se abaixa, da segunda metade do século XIX (Rosalía). Dous alentos femininos para unha terra onde a muller representou e representa un papel fundamental, hoxe dende a incorporación á vida laboral e intelectual (laboral fóra do espazo doméstico, quero dicir) e antano coma alicerce da familia e da continuidade do grupo social, cando os homes non estaban na casa e había que termar do mundo sen outro arrimo (Viúvas de vivos... Follas novas, 1880).
«Adiós ríos, adiós fontes?», canta Rosalía en 1863; e pola súa boca canta (ou láiase) un país que se esfarela e ve como o mellor de si, a mocidade, emprende o camiño doutros espazos, outras oportunidades, porque aquí non hai onde gañar o pan, nin a dignidade. «¡Ánimo, compañeiros! Toda a terra é dos homes?», levántase en Follas novas. Hoxe diría que tamén das mulleres: mozos e mozas formados intelectual e profesionalmente coma nunca ningunha outra xeración estivo formada na nosa historia e mais que se vén forzados a procurar vida fóra, en Alemania, outra vez na Suíza, en Francia, na Gran Bretaña, por non falar dos que volven os ollos novamente ás Américas, algúns deles con parentes aló, fillos ou netos dos que un día tamén marcharon.
¿É a nosa fatalidade? Un quere pensar que non, porque a historia nunca se repite. Son os seres humanos, homes e mulleres, os que escriben e fan a historia, mesmo para transformala. Pero os tempos veñen como veñen. A historia non se repite, pero está aí, ás veces cíclica, coma unha toura rabuda. Volverá a poesía e a literatura social. Volverán as voces que baixen ao común e axuden a abrir os ollos da xente. Seguro. Volverán as vellas palabras, renacidas, a prender o lume da esperanza.