HAI ALGO á vez sobrecolledor e fascinante nas fotografías antigas. Os rostros que nos miran, mergullados en ese mundo irreal do branco e negro ou do sepia, non son os dos homes e mulleres que foron mentres vivían, senón os das súas pantasmas que parece que volven para coñecer o presente. Eses rostros serios, silenciosos, parecen cheos de curiosidade por nós os vivos. Desde o fascículo desta fin de semana en La Voz mirábanme dous deses rostros, dous rostros familiares: un era o do meu avó, o outro o do seu irmán. Alí estaban, na terceira páxina dun capítulo da Historia de Galicia, nunha fotografía dos ponentes do Estatuto do 36, xunto a Villar Ponte, Otero Pedrayo, Castelao¿ Os seus nomes non figuran no pé de foto. É normal: eran dous homes máis na década dos protagonistas, os anos 30 do século pasado, a década que viu eses dous espectáculos tumultuosos que foron a República e a Guerra. Non figuran nin importa: hai unha beleza democrática no esquecemento, non inferior á beleza aristocrática da lembranza, porque sempre son máis os esquecidos que os recordados. Para min son todo recordo, porque non os coñecín máis que nesta forma. Cinco anos despois desta mesma fotografía, o meu tío-avó Avelino foi golpexado ata morrer no xardín do hospital onde estaba xa morrendo de tuberculose (que impaciente é a morte con algunhas persoas). O meu avó César a penas o sobreviviu: morreu, un máis, das penalidades da prisión de Lugo. Antes recollera as fotografías, as cartas e poemas do seu irmán pequeno e as gardara amorosamente nun sobre que agochou nun faiado, e que dicía laconicamente «recuerdos de Avelino», lembrazas de Avelino. De neno, xogando un día na casa de Meira, atopei ese sobre no acocho onde o deixara o noso avó, xunto a unha bandeira republicana e exemplares da Constitución do 31. Vimos así, por primeira vez, cincuenta anos despois, o rostro do noso tío, que por fin lograra regresar da súa longa viaxe pola nada para reencontrarse coa súa familia. É normal que crea no poder evocador das fotografías antigas. Si, hai algo fascinante e sobrecolledor nelas. Penso nisto e non podo evitar lembrar esta historia vendo, digo, a que publicou La Voz o domingo; contemplando como me observan a min estes dous homes que non saben que lles quedan tan só uns anos de vida e que van seguir aí, eternamente nese momento de esperanza, agardando.