VOLVÍN VER a Marc, o meu amigo holandés. Marc Wouters é autor de 1936. Os primeiros días , un documentado ensaio de historia oral no que, a través de testemuñas directas, se reconstrúe a crónica daqueles días terribles do 18 e o 20 de xullo de 1936, en vilas, aldeas e cidades de Galicia: Vigo, Betanzos, A Guarda, Ribeira, Seixalbo e Ourense. Durante case doce anos, Marc Wouters vivíu e traballou connosco, entre Vigo e Santiago, namorou aquí, botou raiceiras, deprendeu o galego, quixo ficar... As reviravoltas da vida profesional (e certa pitoñez nosa, tamén hai que dicilo) devolvérono ao seu país, onde actualmente xestiona unha das áreas máis activas dos servicios de Seguridade Social. Pero de cando en vez suspira por nós, e vémonos. Nesta ocasión, en Amberes. A Fundación Premios da Crítica celebrou este ano a súa tradicional entrega de galardóns, en Vigo, cun acto emocionante. Vintedúas voces, en vintedúas linguas diferentes, pronunciadas por vintedúas persoas de diversas culturas e nacións, algunhas ben arredadas da nosa, leron xuntas o poema Irmaus , de Celso Emilio Ferreiro. «Común temos a patria. Común a loita, ambos... Aínda que as nosas palabras sexan distintas, e ti negro e eu branco...». Representan-tes da in- migración máis dura ou, simplemente, persoas que por razóns profesionais ou sentimentais acordaron un día vir onda nós, pousar aquí, integrarse no discurso común dos galegos, irmanábanse esa noite, arredor dos versos do poeta, e sen renunciar a si mesmos (ás súas respectivas identidades), encontrábanse no espacio integrador das palabras galegas. Era emocionante. O alcalde Castrillo díxoo doutra maneira: «Isto demostra que o galego, se queremos, podemos falalo todos. Tamén nós». A lingua como espacio simbólico, territorio de encontro e de irmandade, tamén espacio afectivo e de nova identidade, na medida en que a queiramos asumir (o que non significa renunciar á propia). ¡Canto saben disto os nosos emigrantes en Caracas, en México, en Montevideo, en Bos Aires...! Igual que os caboverdiáns de Burela, por exemplo. Durante séculos Galicia exportou homes (e mulleres). Ségueos a exportar, aínda que as cifras oficiais non sexan tan espectaculares. Velaí as Canarias, por poñer un caso. Pero os cambios económicos e históricos convertíronnos tamén en terra de arribada. Non é un fenomeno novo. A fins do XVIII e no XIX viñeron os cataláns, instaláronse nas nosas praias e moitos deles participaron activamente no desenvolvemento do noso discurso común. Maragatos e leoneses aportaron algunhas figuras sobranceiras para a reconstrucción histórica da nosa identidade, tal que Andrés Martínez Salazar, fundador da Biblioteca Gallega (1885), xunto con Juan Fernández Latorre, e segundo presidente da Real Academia Galega (1923). Manuel Murguía era fillo de madre vasca. Cruz Gallástegui, principal animador da Misión Biolóxica en Pontevedra (1921), científico formado no estranxeiro e home próximo ao Seminario de Estudos Galegos, nacera en Vergara (Guipúzcoa). Marilar Aleixandre, en Madrid. Kristina Berg, en Suecia. Úrsula Heinze, na Alemaña. Víctor Omgbá, no Camerún... Cidadáns galegos. Cemento, pedra e ladrillo para a casa común. Voces (e corazóns) para encher a lingua. Pensei en Marc, que tamén está nisto, emocionado e agradecido. Pensei en Payel, e en Manohar, meniños do continente indio; e na forza renovadora de todos os que queiran vir.