Cando homes da miña idade din que gardan grato recordo dos colexios en que estudiaron, penso se non gardarán máis grato recordo da infancia e da adolescencia que duns centros de ensino que tiñan como principio pedagóxico o de a letra con sangue entra.
En canto publiquei o artigo adicado ao Colexio Dafonte, recibín un correo que me enviaba desde Alemania o doutor Pablo Cartagena, que dicía: «Eu tamen fun alumno da Academia Dafonte e recibin algún que outro tirón de orellas do gordo, baixiño e magnifico profesor Don Andrés. Unha academia de moito renome en Ferrol».
O tirón de orellas aceptábase con naturalidade, pero tamén, por estraño que hoxe pareza, a labazada, o palmetazo e o punteirazo; de aí que en Internet haxa unha páxina de exalumnos do Tirso, que falan con emoción do seu colexio, aínda que, en privado, recoñecen que varios relixiosos -a un chamábanlle Tiranus- e seglares pasábanse nos castigos, e eloxian aos tres Manueles: Masdías, Comellas e Fuertes, que, ademais de excelentes profesores, xamais pegaron a un alumno.
Maltrato físico dábase tamén no ensino público, e costa entender como aquel home de boas maneiras e amante da cultura, que era Manuel Figueirido Feal, e a recoñecida mestra e inventora Ángela Robles, o consentiron no Grupo Escolar Ibáñez Martín, cando foron directores. Porque don Victorino non o permitiu, e profesores que noutros colexios eran lixeiros de mans, tíñanas quietas nas aulas do Concepción Arenal mesmo cando sufrían as burlas dos alumnos, como recorda Xavier Alcalá no libro A nosa cinza.
Resulta curioso que o docente do Instituto máis próximo ao alumnado fose Arévalo, militar e franquista. A min deume clase e tivemos afervoadas discusións sobre as súas fobias antidemocráticas, pero sempre con cordialidade e bo humor. Moi queridas foron tamén as irmás Vázquez: María Jesús, Pili, Beatriz e Victoria. Como eran pequeniñas e de ollos algo resgados, cando empezou a guerra de Corea pasaron a ser as coreanas. Hai anos, María Jesús, que ten memoria prodixiosa, dicíalle a un exalumno que non a recoñecía: «¡Cómo no me vas a recordar. Soy María Jesús, la mayor de las coreanas»!
Pero ata no Instituto se impoñía o castigo da discriminación a alumnos que, por padecer certas disfuncións, eran considerados burros.
A discalculia ou dislexia dos números pódena padecer persoas moi intelixentes. Domingo García-Sabell, médico eminente, home de extraordinaria cultura, que falaba cinco idiomas, nunca aprendeu a sumar e contaba polos dedos. Máis frecuente na infancia é a dislexa da lingoaxe, orixe de boa parte do fracaso escolar. No ano 1965 axudei a un rapaz, alumno de terceiro no Instituto, que non podía coas matemáticas. Costáballe expresarse -non sei se por dislexia, timidez ou medo- pero púxeno a facer exercicios, e cabo de varios meses resolvíaos todos. Falei co profesor para explicarlle a circunstancia do rapaz, pero non me fixo caso; seguiuno intimidando e volveu suspendelo. Empezaba a Academia Jorge Juan en Xuvia, e os pais matriculárono. Sen presións recuperou a confianza, aprobou sempre en xuño, fixo carreira universitaria, e é un traumatólogo moi coñecido na cidade.
Por certo, a gran pedagoga María de Maeztu afirmaba: «Es verdad el dicho antiguo de que la letra con sangre entra, pero no ha de ser con la del niño, sino con la del maestro».