María Cotelo ten 81 anos e aínda corta o millo á maneira de sempre. Pero cada vez hai menos así
02 dic 2016 . Actualizado a las 21:41 h.O millo ofrece dúas imaxes contraditorias na bisbarra. Por un lado, cada vez seméntase máis. De maio ata outubro, as leiras, e os que foron herbais ou montes reconvertidos, énchense desta planta en toda a inmensidade que permiten as limitadas superficies de Bergantiños (por Ponteceso e arredores impresiona), Soneira e unha parte importante de Fisterra, ademais de Cerceda. Pero é millo para silo, etiquetado nas beiras, con todo o seu poder nutritivo ben medido: un día chegan as máquinas e en media tarde só quedan os cotos facendo filas na leira e as rodeiras dos tractores nos regos. Agricultura moderna, sen tempo para o romanticismo.
Polo outro lado, están os que manteñen a tradición. A de sempre. Xente maior que se resiste a cambiar porque sementa un cachiño de terra só para catro galiñas e algo de fariña para un porco, ou aqueles que teñen bastante máis e aínda así prefiren pasar os traballos de seguir a fórmula que aprenderon dos país, avós, e así unha longa cadea. Cortar, medar, esfollar, gardar no hórreo. Aínda nestes casos hai variacións (incluso semántica, á hora de darlle nome a cada acto ou cousa), pero a esencia vén sendo esa. Que pasa sempre por ter algo de forza, levarlle idea e o tempo suficiente para dedicarlle varios días.
A xente que respecta os vellos xeitos na zona aínda se pode contar por centos. En poucos anos serán ducias. Unha das que resisten é María Cotelo Pazos, de 81 años. Vive nas Brañas da Viña, en Vilaño, A Laracha. Viúva, cun fillo que traballa fóra e por tanto non pode axudarlle, aí segue cada ano cos seus tres ferrados de millo dos que ela se encarga plenamente, coa axuda circunstancial da súa irmá. Ela mesma o sementa a man (non é a única), e estes días anda a cortalo e «apalleiralo», como ela mesma explica. Ou medalo, que din noutros lugares da zona. É moi sinxelo: hai que cortar, ir xuntando mandos e poñelos uns contra os outros, aguantándose mutuamente. Os rapaces que xa non vivirán isto nunca aínda teñen a oportunidade de ver estas prácticas pola beira das estradas. Neste tempo xa é máis complicado, incluso en novembro, pero sempre hai quen espera a tarde.
Como María, que tamén decide ter os millo medado durante dez ou quince días. Unha maneira de traballar distinta á de outros concellos, onde sempre se preferiu esfollar canto antes, e ir cortando segundo se vaian gardando as espigas ou mazorcas. O de ter as medas feitas durante días era de tempos máis remotos. María di que prefire facelo así para que vaia secando mellor. E xa non vai cambiar. Non lle gustas as novas (levan moitos anos por determinadas zonas) técnicas de cortar só a metade e ir sacando as espigas pé por pé. E tamén de pé. O mellor, di, o de sempre: sentarse no tallo arredor da meda e con paciencia. Tampouco lle gusta a calidade do que está vendo este ano: «Moi ruín, como as patacas, ás que lle chegou a peste». En canto ás espigas, combina as de sempre (gran duro, malas esfollar e de partir, coa casula dura) coas amarelas, mellores de traballar, «e ademais ás galiñas préstalles mellor». Foi outro dos cambios importantes: xa non se escollen as mellores, algunhas de cores rechamantes, como aquelas que parecían repinaldos. Se tiñan o bico ben posto, sen que se vise o cadolo, tiñan asegurada a semente do ano seguinte. Agora todas son iguais e o millo xa se compra de boa calidade. Mesmo se bota dunha maneira algo máis ancha para aqueles que prefiren que sexan as máquinas (non as de silo, as de corta e esfolla) as que fagan todo o traballo. María di que non lle ten ningún medo a facelo, e ata lembra cando emigrou co seu home (falecido hai uns 15 anos) a Inglaterra durante 22 meses para xuntar algo de cartos a facer a súa casa: «Nós, coas nosas mans».
Posiblemente bote de menos as rogas para esfollar, veciños que axudan uns a outros, hoxe por min e mañá por ti. Máis que un labor, que tamén, era unha función social, unha maneira de falar, compartir. Comer na casa do outro, pelexar para ver a quen lle caían antes os últimos pés da meda (exemplo de que sacara máis palla que os demais). De apartar os cenceno dos bigotes, polas cóxegas. De non querer tocar o caruncho que manchaba como o barro. De atar monllos de palla para deixalos na leira ata a construción da cabana. Destas xa non hai. En Carreira-Zas, si, feita ao xeito de sempre, case un museo de tempos recentes. Todo, ou case todo, para as vacas, sobre as que xiraba a vida. «Agora as vacas xa non comen», bromea María. Si que o fan, pero doutro xeito. Posiblemente elixirían o tradicional se lle deran a escoller.