La fascinación de bajar a los manantiales de las fuentes del Santiago medieval: «É unha das redes históricas mellor conservadas de Europa»
SANTIAGO
Dentro de las visitas de la Semana de Patrimonio Invisible, que, en esta edición, agotó las entradas en cuatro minutos, una de las que levanta mayor expectación es la de los «Mananciais de Compostela». En ella, los visitantes descienden a una galería iluminada
06 dic 2025 . Actualizado a las 21:47 h.El interés que despierta poder conocer el patrimonio de Santiago que habitualmente permanece oculto llevó este año a que «en catro minutos» las visitas programadas dentro de la Semana do Patrimonio Invisible agotasen entradas, siendo de nuevo, en su séptima edición, la de los «Mananciais de Compostela», una de las que mayor expectación levantó.
«O deste ano foi incrible con 4.700 persoas tratando de reservar cita ao mesmo momento… No caso da dos mananciais algo que inflúe nos moitos que quedaron en lista de agarda é que só poden ir grupos reducidos... Aínda así, non hai dúbida do atractivo que supón poder descubrir unha parte da historia da cidade descoñecida ou baixar a un manancial, probablemente xa de orixe medieval», razona Leo González, uno de los guías del exitoso programa, que estos días conduce a los asistentes a esta visita, por el Monte de Vite, hacia dos manantiales, el de Chan de Curros y Fonte Branca, acercándoles, entre una exposición amena y didáctica, a «unha das redes históricas de abastecemento de auga mellor conservadas de Europa».
Las visitas arrancan en el propio Camiño do Chan de Curros, en la zona norte de Compostela, desde donde se tiene una inmejorable vista de la Catedral. «Este é un lugar pouco coñecido, pero fundamental para a historia da cidade. Aproveitando a pendente e que ten unha altura suficiente para levar a auga á zona histórica acometeuse desde aquí un primeiro sistema de abastacemento desde o século XII. Xa desde o século anterior, Compostela experimentara un gran auxe demográfico, cunha enorme afluencia de peregrinos, afrontando o desafío de garantir o abastecemento de auga para toda a cidade. As fontes resultaban insuficientes para as necesidades dunha poboación en constante aumento. Ante iso, Diego Xelmírez, o primeiro arzobispo de Santiago, impulsado polo que era o seu tesoreiro, o Mestre Bernardo, decidiu acometer un sistema de captación de aguas. Fixéronse moitas tubaxes, inicialmente mesmo en madeira ou pedra», asiente el guía, puntualizando, aún así, que Compostela siempre fue «unha cidade rica en mananciais naturais».
Un mapa del siglo XI, que muestra, y que sitúa fuentes históricas en puntos como Costa Vella, San Roque, Porta do Camiño, Virxe da Cerca, Fonte de Santo Antonio, Fuenterrabía, San Fructuoso o Fonseca, lo prueba. «Eran manancias naturais; a auga crecía de forma natural. Un dato curioso e actual é o de poder seguir bebendo auga de fontes históricas...», reflexiona. «A muralla medieval, que se comezara a levantar —promovida polo obispo Sisnando II— a finais do século X, se completaba cun foxo, saíndo a agua dunha serie de fontes, algunhas aínda en funcionamento», ahonda, retomando el relato del sistema de canalización.
«Desde Chan de Curros a auga dirixíase cara o actual barrio de La Guadalupe e cara ao Ponte Mantible, o acueduto de Vite que se cre que se remonta a ese século XII —su última rehabilitación es del siglo XVIII—, aos anos de Diego Xelmírez», continúa. El guía recuerda que, desde ese lugar, y tras encaminarse hacia el entorno de la rúa do Espírito Santo, los trazados se bifurcaban, recorriendo por ramales las distintas zonas del casco histórico. Un punto singular, y uno de los destinos del sistema de suministro, era la antigua Fonte do Paraíso, situada en Acibechería, y ahora ya desaparecida —«O seu vaso aínda pode contemplarse na Catedral», explica Leo González—. En ella una placa ayudó a contextualizar todos esos trabajos de canalización: «Yo, Bernardo, tesorero del beato Santiago, traje esta agua aquí y construí la presente obra por mi alma y por la de mis padres. Año 1122, 11 de abril».
«Pouco a pouco fóronse engadindo outras redes. O antigo Hospital Real, hoxe Hostal dos Reis Católicos, tiña unha propia, que viña do Polígono do Tambre, así como tamén o convento de Santa Clara. No seu caso a auga viña desde San Caetano. Tamén había familias nobiliarias ou con moitas propiedades que tiñan rede propia», explica, antes de cruzar un pequeño riachuelo y llegar a uno de los depósitos que se encuentran en el camino. «Dentro destas construccións ou hai un manancial ou unha arqueta. A función desta é protexer ao manancial, frear e regular o caudal de auga e decantar os sedimentos, como sucede aquí, en Fonte Branca. En Santiago hai catalogadas doce arquetas que sobresaen —é dicir, que non están a ras de chan—, algunhas con tellado piramidal e outras, con tellado a unha ou a dúas augas», señala, mientras detalla cómo el agua, por gravedad, bajaba, teniendo que frenarse el caudal con distintos elementos de decantación.
Al aproximarse a una zona de agua estancada, el guía rescata más hechos históricos. «No século XVIII, no marco da Ilustración, o arquitecto Juan López Freire, preocupado pola hixiene, fai un estudo, pioneiro, da rede de abastecemento medieval para depurar certas zonas. A intención de novo era tamén incidir en poder levar a auga a todas as casas», realza, avanzando en el tiempo. «No século XIX instálase en Santiago o primeiro alcantarillado. No século XX créase a primeira empresa municipal de augas», prosigue, remarcando, sobre el terreno, que, con los años, se fueron creando nuevas galerías a los manantiales ya canalizados. «É todo unha rede complexa», afirma, antes de aproximarse al punto de la visita.
Los asistentes pueden entrar en una arqueta y descender hasta una gruta iluminada, en la que es una de las galerías de ampliación del manantial de Chan de Curros. «Probablemente era de orixe medieval, aínda que buscando máis caudal ou novas nacentes o orixinal foise ampliando», apunta el guía, mientras la visita recorre una galería que tiene, en su parte principal, 19,50 metros. El agua que está a los pies no desanima a ningún presente, agradecidos todos de poder visitar este patrimonio no tan conocido. «Cando comezamos as visitas era pouca xente a que entrara aquí antes», confirma el guía, mientras los asistentes, tras inmortalizar cada rincón, regresan al punto de partida del recorrido.
«Mereceu todo moito a pena, tamén pola curiosidade e por poder saber como eran os antigos mananciais de auga das fontes históricas da cidade medieval», reafirman. «Eu é a primeira vez que logro unha entrada para a Semana do Patrimonio Invisible. É para repetir», inciden, esperando ya a la del próximo año.