Como mañá é o día dos Santos Inocentes lembreime dunha escena, moi famosa en Italia, na que Herodes Antipas discute a matanza de Belén que cometera o seu pai, Herodes O Grande. Está nun filme de Luigi Magni titulado Secondo Ponzio Pilato. O tetrarca de Galilea fai contas: Belén non tiña daquela máis de mil habitantes, e nenos non podían ser máis de cen, dos que menores dun ano serían uns vinte, o que, unha vez restadas as nenas, deixaba a cifra total en dez. E posto que algún escapou -o propio Xesús, por exemplo- «cantos nenos fixo matar papá?» razoaba Herodes fillo: «Cinco ou seis... É unha falcatruada, se se quere, pero chamarlle a iso matanza...».
Algo máis que falcatruada, diría eu, pero tanto ten, porque o feito non sucedeu. É unha lenda, o que non é exactamente o mesmo que unha falsidade. Que algo non ocorra non quere dicir que non exista, porque unha parte da realidade está feita de fantasías, medos, metáforas. Ocasionalmente, encárnanse, como sucedeu o pasado día 16 en Peshawar, en Paquistán, onde os talibáns paquistanís atacaron unha escola para fillos de militares. Entraron pola parte de atrás, onde había un cemiterio -o que xa era un presaxio do que ía ocorrer-, e foron percorrendo toda a escola, en busca de escolares, para matalos en vinganza contra o exército paquistaní. Aos adultos que suplicaban inutilmente polas vidas dos pequenos asasinábanos diante deles. A unha profesora que pediu que a mataran a ela e perdoasen aos seus alumnos fixéronlle, en cambio, presenciar a execución dos nenos e logo deixárona alí a ela con dous tiros nos xeonllos. Todo isto serían crueldades inimaxinables se a crueldade non fose, por desgraza, unha das cousas máis fáciles de imaxinar. Os asasinos foron rematando aos feridos, metodicamente. Un neno que sobreviviu agochándose baixo unha mesa, como no conto infantil do lobo, describiu logo o terror de ver as botas negras que o buscaban polo cuarto en penumbra. Dicíao coa linguaxe onírica e tráxica das historias populares: «pareceume que era a morte mesma que viña por min». Ao final quedaron alí máis de cento corenta corpos sen vida, cento trinta e dous deles nenos e rapaces de entre oito e dezaoito anos.
O caso é que a traxedia de Peshawar estaba xa contada e denunciada antes de suceder. Aparece retratada, entre outros moitos sitios, no muro da epístola da catedral de Mondoñedo, onde ma mostraban de neno cando iamos ás San Lucas ver os cabalos e comer roscas. Era o primeiro documental que vía sobre os desastres da guerra, e resulta que era do século XV. Desde entón teño atopado moitas representacións do drama de Belén, pero a que máis me conmoveu sempre foi a que fixo Brueghel O Vello no século XVI, que sitúa a escena no seu Flandres contemporáneo. Busqueino onte nun libro de arte, e alí estaban exactamente as mesmas escenas que relataban os superviventes da escola de Peshawar: o adulto que intenta salvar un pequeno, os civís que suplican inutilmente aos soldados, os matadores que rexistran as casas en busca de máis vítimas... No cadro que se conserva nas coleccións reais de Hampton Court, cara ao centro da tela, un círculo de guerreiros alancean pavos e gansos, outro degola un xato. É unha imaxe estraña, e de feito non é a que pintou Brueghel en principio. Eses animais engadíronse despois para tapar o que había debaixo. Igual que foi só cando entraron as cámaras na escola de Peshawar cando se comprendeu a magnitude do crime, se un somete o cadro de Brueghel aos raios infravermellos é cando aparece, debaixo desas figuras, a terrible verdade.