SUCEDEU hai vinte anos. Acompañaba eu a catro arquitectos, tres cataláns e un galego, que viñan de Ourense a Vigo. Viaxabamos en coche. Co entusiasmo de estaren a descubrir o país (os cataláns era a primeira vez que visitaban Galicia) e máis coa ollada experta, quizais tamén algo deformada, da profesión, os visitantes ían comentando a paisaxe e, moi especialmente, as intervencións que os seres humanos realizan no medio natural. Á altura de Tameiga, xa preto de Vigo, un deles non pode reprimir o entusiasmo. ¡A sabedoría popular! Esa arte de levantar as casas sobre palafitas, comenta, para fuxiren da humidade da terra. ¡Que intelixencia natural a desta xente! O arquitecto galego do grupo, que dende hai un bo anaco vén escoitando en silencio as observacións técnicas dos compañeiros, séntese na obriga de desencantalos: «¿De que palafitas falades? Os paisanos levantan as casas dese xeito para fuxir das ordenanzas municipais. Deixan o baixo lóbrego, arman a vivenda sobre o primeiro andar, botan unha escaleira por fóra e, unha vez consolidada a habitación, cerran a planta baixa e a ver quén ten logo valor, dende o concello ou dende onde sexa, para derrubala». A picaresca nacional. «¿E o ladrillo á vista?», pregunta un dos visitantes, decepcionado. «¿Por que non o pintan ou receban?». Porque dese xeito a vivenda fica sen rematar, e así non paga a contribución. A anécdota (que é algo máis ca unha anécdota) é rigorosamente certa. Velaí o país: esta humanidade nosa, ciscada por entre as veigas, como una lexión de superviventes. Hai más trucos. A carencia de ordenanzas claras e, sobre todo, esta mentalidade tan de noso, case diría que histórica, de armar cada quen a guerra pola súa conta, á marxe da lei e de calquera normativa, que na meirande parte dos casos se entende como unha intromisión, cando non unha agresión á propiedade privada («na miña leiriña fago o que me peta»), permite toda clase de falcatruadas. Aínda hai pouco que uns paisanos me explicaban cómo construír no rural sen problemas. «Hai que aproveitar os festivos. As pontes da Semana Santa, cando chega a primavera, son os mellores días. Chamas polos parentes e amigos, botas man de algún veciño, e de mércores a domingo levantas catro muros de bloque e tellas as paredes con uralitas. Xa está a primeira base. Logo, pouco a pouco e sen ruído, continúas. Unha vez cerrado todo, non hai quen te bote abaixo a obra». Con esta mentalidade, que non é de agora, que veu amasándose durante décadas sen que ninguén puxese orde nin disciplina no caos, amparados no abandono e na carencia practicamente absoluta de planificación territorial e urbanística (disposicións moi recentes, cando existen), con estes vimbios, repito, levamos máis de medio século estragando o cesto. ¿Arquitectos? ¿Para que? Tal é a mentalidade dominante. ¿Ordenación do territorio? Aproveitando o río revolto fixéronse grandes negocios, e o persoal, cada quen coa súa, apúntase á desfeita. Explicar que a paisaxe é un patrimonio, que o espazo é un ben común, que a memoria dos vellos non é un atranco, senón unha riqueza, que a harmonía a gozamos todos e forma parte da calidade de vida, non vai ser cousa doada. Son moitos anos de escandalosa deriva. A Dirección Xeral de Urbanismo da nova Xunta quere intentalo. Nunha man ten a lei, que debería aplicarse. Coa outra man ha saber administrar incentivos, información e axudas para que ese cambio se produza. Oxalá que o consiga.