DEIXÁDEME que vos fale de Xela, lixeira, como as pegadas das gaivotas na praia (dicía Neruda), intensa, como a marca do grabador na vitela do libro antigo, o cofre onde se gardan as palabras. Quédame dela ese recordo: ollos luminosos e palabras, e o ton suave da súa voz, case mineral, anunciando a madurez, de súpeto tronzada. Cando naceu Darío, o seu fillo, escribiu un libro a corazón aberto, coma tódolos seus, que ademais de novidoso na nosa literatura sempre me pareceu especialmente emocionante, entre a ferida e o abraio. «Imos, meu ben, camiñar sereo/ pola cidade sen ramplas nas aceras. Imos/ comeza-lo xeito da túa vida, e mírame,/ mesmo as bolsas dos meus ollos serán monecos/ dos teus días xunta min» . Este libro, Darío a diario (1996), tan cheo de luz e de esperanza, é o que quero lembrar agora. Unha cidade sen ramplas nas aceras... Darío apenas bulía, semente pequeniña, e o amor íase tecendo de palabras. «Tódolos nenos son tu e ningún coma ti./ Tódolos adolescentes son tu e ningún coma ti...» . Non coñezo outro texto na nosa literatura tan directo e, ao mesmo tempo, tan apaixoado, tan auténtico, para expresar o principio do amor e da vida: a nai e o fillo, que empezan a camiñar xuntos. «Nin coa mísera desculpa de che mellora-la vida/ escoitarás de min xamais/ unha mentira» . Os primeiros pasos, os primeiros acenos, as primeiras palabras... «Son a gran teta ofrecida,/ a gran boca que te agarima,/ a man enorme en recollerte...» . Para facerte, para construirte, nunha cidade (oxalá) sen ramplas nas aceras... ¿Que nai (ou pai) non soña ese discurso, esa utopía, para continuarse? Coñecina cando empezaba Xerais. Ela na porta da editorial, atendendo os primeiros autores (1980), xunto con Roberto Pérez e Xulián Maure. Os outros todos viñemos despois: Luis Mariño, Celia, Carlos Blanco, Crego, Cid Cabido, Xesús Franco, Manuel Bragado... Vímola crecer e facerse xigante: dende a timidez aparente, traballadora exquisita, atenta sempre ao detalle, e dende a firmeza, unha especie de luz interior, que a facía distinta. Correctora de estilo. Segura. Poeta de palabra breve, inimiga da retórica e do verso fácil. As palabras explican o mundo, configuran o mundo, organízano para nós (para que o descubramos) coma nunha bandexa de prata. Así era Xela. «Tódolos mozos son tu e ningún coma ti...» . A cadea rompeu antes de chegar a este punto. Darío ten agora nove anos. Cando Xela escribe o seu libro tiña nove meses. Velaquí unha xeración nova, que se incorpora ao río do discurso común (as palabras da tribo) na década dos 80 e florece na transición ao novo século. A madurez. O relevo. Horizontes posibles. Unha cidade sen ramplas... O mundo pode ser diferente (necesariamente mellor) e a poeta ínvocao (esconxúrao) dende as palabras. Non hai semente máis poderosa, na tradición da Rosalía, a fundadora. Palabras de muller, coa forza dun novo tempo, que as incorpora a todas: Luz Pozo, Xohana Torres, María Xosé Queizán, María do Carme Kruckenberg, Helena Villar, Pilar Pallarés, Chus Pato, Ana Romaní, Yolanda Castaño... ¡Elas! Falo de Xela Arias e, necesariamente, falo de todas, río que non estiña e nos arrastra, nos enleva, nos ilumina, coma unha cacharela xigante, vivificadora.