OS AMIGOS do Museo do Mar de Galicia (Vigo) invítannos a un grupo de escritores e escritoras a falar do mar e da literatura do mar. Galegos e non galegos. Imos a pares, un de dentro e outro de fóra. A min tócame con Manuel Vicent. El dende o Mediterráneo e eu dende o Atlántico. Inevitablemente sae a pregunta: ¿por que tan pouca presencia do mar na literatura galega (e mesmo na literatura española)? ¿Por que esa ignorancia (ou esa desconfianza) diante da cuestióm marítima nun espacio peninsular coma o noso, vivindo como vivimos rodeados de auga por todas partes? E eu penso, unha vez máis, que a literatura non é diferente ao resto das cousas todas. A literatura, entendámonos: a capacidade do ser humano para narrar e imaxinar o mundo, non se pode enxergar dun xeito diferente da historia, a economía, as relacións culturais, o comercio, os mitos, os intereses e as preocupacións dunha colectividade. Aínda máis: a literatura, o discurso do imaxinario colectivo está intimamente relacionado coa visión que ese colectivo ten de si mesmo e, sobre todo, coa visión que as forzas dirixentes, os grupos dominantes que escriben o discurso da historia, teñen da colectividade (e do seu proxecto histórico). Portugal nace como nación estreitamente vencellada á aventura do mar. Os Lusiadas , de Camoens, é a epopeia dos portugueses, o canto ás arrichadas navegacións que empezan no século XV e afirman un discurso colectivo que, co imperio colonial, chega ata o século XX. Inglaterra é outro producto do mar. Os grandes novelistas ingleses cantan o mar e, en realidade, están narrando a aventura colectiva (comercial, política) da súa nación, dende Drake ata os mares da India. Rusia non ten literatura do mar. Francia, con algunha excepción tampouco, nin Alemaña. Irlanda chega tarde á novela, igual que Galicia. A novela, como xénero, é un producto do XVIII e do XIX profundamente vencellado ao proxecto colectivo das sociedades que a producen (a burguesía letrada). Castela domina España, ignorando as outras realidades culturais, e escribe El Quijote . Mesmo cun espacio tan aberto coma o continente americano, ao que necesariamente hai que chegar por mar, non é quen de superar sen embargo o fundamentalismo monolítico das súas orixes. Iso explica bastantes cousas, e non poucas frustracións. O mar adminístrase dende Valladolid e Madrid. O mar dá medo, porque obriga a sair do curruncho, obriga a abrir portelos, aire novo, camiños (e ideas) diferentes... O discurso dominante español ten aínda está asignatura pendente. Con moi contadas excepcións (Pio Baroja, Aldecoa), a literatura española ignora o mar, e a literatura galega chega tarde ás súas posibilidades, cerrados os camiños oceánicos (comerciais, de crecemento) polo monopolio da Casa de Contratación de Sevilla, que impide o comercio marítimo dende os portos galegos, malia as potencialidades xeopolíticas dos mesmos. A épica dos galegos non é militar (e a novela, nas súas orixes, débelle moito á épica). A nosa gran épica, en parte por explotar, está na emigración, ese xigantesco camiño, de ida e volta, que debemos aínda explorar e analisar, explicar e recrear literariamente. Pai Gómez Chariño, poeta e almirante do mar no século XIII, señor de Rianxo e Pontevedra, dicía: «En o mar cabe cuanto i quer caber». Ou sexa: todo. Aínda estamos a tempo. Tamén na literatura.