O MEU VECIÑO da aldea, sabio e vedraño, fálame ás veces da guerra. A que lle tocou a el. A do 36. Na fronte de Teruel o frío seica era tan intenso que a xente non dormía por medo a quedar conxelada e non despertar, e as fochancas da neve eran tan profundas que a pouco que te descuidabas, nun mal paso, desaparecías nas profundidades e ninguén podía valerte. Foi un inverno durísimo. Vén nas crónicas. De cando en vez, oíanse as voces dos do outro lado, berros para provocar, cancións de burla, e axiña o troupeleo das ametralladoras. Tamén o estrondo do canón. «Pero o máis impresionante», explícame o vello, «era o silencio. Eu da guerra lembro, sobre todo, o silencio». E mais unha imaxe que nunca logrou arrincar do cerebro, tanto tempo que xa pasou. Era carteiro, sempre de aquí para alá, cos partes do Estado Maior para os batallóns e as compañías. Unha noite, as baterías inimigas traballaron máis ca outras veces. Mazaron a eito. Correuse a noticia de que se preparaba un asalto, un movemento nas liñas. Durante horas, entobados na terra, acochados entre os restos dun caserío, aturaron as descargas da metralla. Mais nada sucedeu. Pola mañá, o campo aparecía furado, aberto, buracos enormes no medio da brancura, coma pozos negros, e outra vez o silencio. «Leve o parte, Barreiro», ordenou o comandante. E alá saíu o meu veciño polo camiño da neve cara as posicións da segunda cota, tal como se lle indicaba. Tiña que pasar por onda o cimiterio. Un cimiterio de aldea, cunha pequena igrexa de pedra e as tapias encaladas. O espectáculo deixouno arrepiado. Un obús caera no camposanto e o lugar aparecía sementado de cadáveres. ¡Os mortos todos, como resucitados das campas, rebentados! Enriba dun caseto, un brazo. Máis alá, ciscados, como á rapañota, os esqueletes rotos, as caras a medio descompoñer, os sudarios... «Nunca esquecerei aquilo», comenta. «Se a xente vise unha cousa así, se os homes que mandan nestas catástrofes presenciasen o que eu tal presenciei aquela mañá, non habería máis guerras. Pódemo crer».Meu avó, que estivo na de África e máis na do 36, non falaba nunca destas cousas. Pero unha vez conseguín que me contase algo. Pregunteille que foi o que máis o impresionou. «A visión dos mortos», contestoume. «O día que nos mandaron enterrar os mortos. O rostro sen expresión dos mortos. Iso non se esquece nunca».Non é casual que non os poidamos contar. ¿Cantos van dende que comenzou esta desfeita? ¿Onde están? Preséntannolos en cifras: 24 baixas norteamericanas, 22 baixas británicas, 12 desaparecidos... Os iraquís falan de 400 entre a poboación civil, non din nada dos miliciáns. Dadas as dimensións da masacre, abofé que as contas semellan ridículas. Hai quen fala de 3.000. ¿Guerra de precisión? O século XX, gracias en parte ós avances da tecnoloxía, pode presumir do triste record de ser o século de máis alta mortandade bélica de toda a historia da Humanidade. O século XXI está por ver, pero o horizonte, tal como veñen as cousas, non é precisamente optimista. ¡Mil cincocentas operacións nunha noite!, contan as crónicas. Sen embargo, ninguén amosa os rostros dos caídos. A mirada da morte é insoportable, incluso para os matadores, xa non digamos para as víctimas. Por iso prefiren escondérnola, disimulada na estatística, nesa frialdade aséptica que se nos ofrece ao final de cada día coma quen dá un parte contable, unha conta de resultados, balance obsceno da empresa. Nos mercados financeiros suben e baixan (tamén) as cifras. Así é a guerra. Esta non é diferente ás outras. «Se visen o que eu vin aquela mañá, nunca máis unha cousa así sucedería». Pero non o vemos. Non nolo deixan ver. Saben por que o fan, naturalmente. O día que empezaron as operacións o meu veciño non foi capaz de erguerse da cama. Estivo encerrado na habitación todo o día.