MESTRES DEPURADOS

Veño de visitar a mostra de artistas plásticos que, en homenaxe a Manuel Luis Acuña, coordenou o pintor Antón Pulido no claustro de San Domingos de Bonaval, en Santiago. Amigos, discípulos, vellos camaradas do autor de Fírgoas (1933), a quen homenaxeamos agora, ademais de con esta mostra itinerante, cunha espléndida fotobiografía artellada por Ramón Nicolás e na que colaboran autores diversos, novos e vellos, algúns que xa non están connosco: Eduardo Blanco Amor, Luís Seoane, Álvaro Cunqueiro, Celso Emilio Ferreiro, Carlos Gurméndez, xunto a estudosos e especialistas da literatura: Anxo Tarrío, Marcos Valcárcel, Basilio Losada, Darío Villanueva. Manuel Luis Acuña forma parte desa xeración que Rafael Dieste definiu un día cunha frase especialmente afortunada, «era un templo de entusiasmo»: a xeración do galeguismo das Irmandades da Fala e da Segunda República, a xeración do Segundo Rexurdimento, que se expresa na plenitude (frustrada) da terceira década do pasado século. «Todos os nenos do mundo son meus», escribiu o poeta. Era mestre. Esta é a dimensión que máis me interesa salientar hoxe. Mestre de escola pública, por oposición gañada en 1929, primeiro en Pereiro de Aguiar (Ourense) e logo, por concurso, no Grupo Escolar Concepción Arenal da Puerta de Toledo, en Madrid (1934). Mestre depurado en 1939 pola Comisión Depuradora del Personal del Magisterio de Orense, tal que recorda no seu ensaio o xornalista Borobó. Mestre activo e activista, coma aquel Pedro Petouto do que tanto gosta falar Alonso Montero, que entendía que a cultura ou serve para abrir os ollos ou non é cultura. Cando eu era rapaz falábase na casa dos mestres depurados. Eran distintos. Castelao ten ese debuxo dramático, aterrador, onde se ve o mestre deitado na cuneta, asasinado na barbarie do 36, e dous cativos ollando para o cadáver, mociños orfos. «A derradeira lección», titulouno. E Manolo Rivas escribiu un dos grandes relatos da nosa literatura (de calquera literatura), A lingua das bolboretas, que constitúe de por si a máis esclarecedora lección de historia contemporánea. Os mestres da República. Os nosos pais falaban deles con precaución e misterio. Así eran aqueles tempos. O novo réxime convertiunos en proscritos, case que en apestados, a mendigar pasantías e clases particulares, poñendo escola con nomes de prestado, para sobreviviren, tal que Fernández del Riego en Vigo, por poñer un caso, ou Xesús Pereira en Santiago, inesquecibles. Tiñan sona de sabios. Paradoxos da vida: moitas familias buscaban neles a educación moderna dos seus fillos, conscientes da súa preparación e do seu talento, luceciñas ilustradas no medio da noite escura, e pagaban por detrás o que a España victoriosa maldicía. Así sobreviviron. Manuel Luis Acuña, en Ourense, foi outro exemplo. Escribo estas liñas o 23 de febreiro, vinte anos despois do frustrado golpe do ex-teniente coronel Tejero. Unha sondaxe recente advirte que as novas xeracións a penas teñen información do suceso. A xente máis nova fala de Franco, da República, da guerra civil e do exilio coma quen fala de don Pelayo ou das Navas de Tolosa. Non sei se isto é bo ou malo. Na medida en que pertence á historia superada paréceme positivo, mais sospeito que a memoria (unha vez máis) é necesaria. Un pobo sen memoria é terriblemente fráxil, vulnerable, manipulable. Escribo tamén diante da fotografía dese mozo traballador do Porto do Son, Xosé Anxel Santos Laranga, emigrante en Euskadi asasinado por ETA o pasado xoves xunto con outro compañeiro, Josu Leonet. Ambolosdous pasan formar parte desta crónica terrible do noso tempo. A Historia non é un adorno nos programas escolares. O espírito dos vellos mestres nunca foi tan necesario. Ai de nós se nos empeñamos en cerrar os ollos.

---

---

---