Las entidades compaginan la función reivindicativa, frente a las Administraciones, con la de dinamización sociocultural de barrios y parroquias. Resisten tras el parón de la pandemia y pese a la falta de relevo generacional, que complica su continuidad
25 oct 2022 . Actualizado a las 21:06 h.El movimiento vecinal resiste en la comarca, pese a la caída demográfica, más acentuada en la zona rural, la escasa implicación de los jóvenes y la tendencia general a una sociedad cada vez más individualista. A las asociaciones surgidas en la Transición, cuando todo estaba por hacer, se han ido sumando nuevas entidades, que comparten parte de aquel espíritu reivindicativo, aunque con menor capacidad de movilización. Todas trabajan para reclamar mejores servicios e infraestructuras en sus barrios o parroquias y dinamizar la vida vecinal, con cursos, actividad física y cultural, viajes o fiestas, con ayuda y coordinadas con los ayuntamientos.
Los colectivos están retomando la agenda. Resisten pese al frenazo que supuso la pandemia y a la falta de relevo generacional, que pone en riesgo su continuidad en muchos casos. «A Asociación de Veciños de Santa Icía, a máis antiga de Galicia, xurdiu por un problema do barrio da Solaina, non había rúas, nin auga [tiñan pozos] nin saneamento [había fosas sépticas]. Tíñanas que facer os promotores, que se repartiran os solares, pero... ata que tomamos a decisión, falamos coa xente e co Concello, o 50 % pagámolo os veciños como contribucións especiais e o 50 % o Concello. Tamén conseguimos un baixo para o consultorio médico», recuerda Guillermo Sánchez Fojo, de su época de presidente de la entidad. «Hoxe, desgraciadamente, non hai asociación de veciños, hai unha xestora. O primeiro local social alugámolo, pintámolo nós... e agora que hai un novo, non hai xente», lamenta el ya exedil de Narón.
As Campeiras, en As Pontes
El pontés Santiago Calvo Cazás lleva 18 años de presidente de la Asociación de Veciños As Campeiras, constituida en 1990. Nació en Meirelo, una de las aldeas expropiadas por Endesa. «Vin vivir ás Campeiras no 1980, nesa época medrou moito este barrio a raíz daquela ampliación da zona de extracción de carbón», relata. En los 90 surgieron otros dos colectivos en As Pontes: A Choupana, del barrio de Pardo Bazán, y Vincallo, de Cal da Avelaíña. «Empezamos as tres tirando forte e detrás viñeron outras», señala.
Desde su creación, As Campeiras no ha parado de reclamar mejoras al Concello: «Aínda hai moitas cousas pendentes, o aglomerado da rúa dos Covelos, a travesía que vai ao lavadoiro de Brixeo... Necesítase unha actuación integral no Brixeo, as beirarrúas son moi estreitas, cos farois e os postes da luz e o teléfono no medio. Un carrito ou unha cadeira de rodas teñen que ir polo arcén... Temos moitas necesidades e moitas queixas». Ahora protestan por el ruido de la pista de karts: «Convertiuse nun circuíto de velocidade, con motos de gran cilindrada e coches de rali. Hai anos que nos prometeron unha especie de balizas para mitigar o impacto acústico e non se fixo nada».
Otro de los propósitos del colectivo pontés es «buscar a animación do barrio e a participación veciñal», con actividades que están retomando tras la pandemia, como los cursos de bolillos, bordado, talla de madera o cocina, pilates, la fiesta de San Xoán o el maratón de tute. Disponen de un local construido en terreno municipal, con aportaciones económicas de los vecinos, el Concello y la Diputación. «Os veciños traballaron moito, poñendo ladrillos, recebando, pintando...». Ronda los 160 socios —«coas familias somos máis de 500 persoas»— y la respuesta de la gente es buena.
«A asociación é o motor do barrio, pero vaise esgotando a batería, case todo é xente maior, a nova pasa do tema, nin participa nas actividades nin quere saber nada», lamenta Calvo Cazás, con ganas de relevo. «Se non nos imos da directiva é porque non queremos deixar morrer isto, como pasou con tres asociacións do rural nos últimos tres anos», concluye.
Todo empezó por el escolar
En Piñeiro, en Cedeira, tampoco quieren que desaparezca el colectivo fundado en 2013. El fallecimiento de la secretaria, Fina Nebril, «alma mater da entidade», como remarca Antonio Rey, otro de los artífices, y después la pandemia, han hecho que la actividad vaya a menos. «Os inicios foron para reivindicar que [o Concello] volvera poñer a placa na fachada do escolar [Casa-Escuela construida por la Sociedad Hijos del Ayuntamiento de Cedeira en La Habana, 1927], arrancárana. Colocárona, e despois empezamos coas actividades culturais, as camiñadas, a viaxe a Cuba, en agradecemento aos emigrantes que construíran o escolar, en 1927...», repasa Rey. Llevan tiempo enredados «coa burocracia» para obtener permiso de la Iglesia para instalar alumbrado en el cementerio nuevo. Y está pendiente la convocatoria de una asamblea para tratar de nombrar una nueva directiva. «É moi difícil, hai un par de rapaces, a ver, fai falta xente nova que se manexe co ordenador», enfatiza Rey.
En la parroquia de Couzadoiro, en Ortigueira, van a contracorriente. El colectivo vecinal está en manos de gente joven, «ou non moi maior», matiza el presidente, Francisco Martínez Balseiro, de 52 años: «Son o maior da directiva, lévolle trece anos ao seguinte». La entidad nació a finales de 2011 con una motivación clara, reclamar la titularidad y la gestión de los montes Calvelo y Carabelote (en San Cristobo) y Mañón (San Salvador), lo que les llevó a manifestarse por las calles de Ortigueira el 29 de junio de 2013.
«Pelexamos ata o contencioso-administrativo e aí paramos, fóronsenos moitos cartos nese proceso, ao principio os veciños estaban emocionados porque vían posible recuperar os montes [como veciñais en man común], polos cartos que dan e polo que se podía facer e mellorar Couzadoiro, pero cando levas un pau tras outro, a xente desanímase», reconoce Martínez Balseiro, al frente del colectivo desde 2019.
Aquella batalla ha quedado aparcada, al menos de momento. «Poderiamos reclamar moitas cousas en relación co funcionamento do Concello, seguramente igual que o resto de parroquias», apunta. La asociación, que ha mostrado su apoyo a la plataforma contra la instalación de macro parques eólicos, lleva tiempo centrada en «dinamizar a parroquia e xuntar aos veciños», con iniciativas como las Olimpiadas Rurais (la octava edición desbordó todas las previsiones de participación y público), el Encontro de Sementes o el ciclo de cine de verano; o la colaboración con el Club Ciclista de Ortigueira en la organización del Trail Montes de Couzadoiro.
«Manter viva a parroquia»
«É un orgullo ver como se xunta a xente para facer cousas, novos e vellos —recalca Martínez Balseiro—. Couzadoiro ten moitos séculos de historia, é importante axudar a mantelo vivo, a que a xente se relacione». Cristina Soto, secretaria de la Asociación de Veciños Xuntanza, de Lamas, en San Sadurniño, incide en que este tipo de entidades «fomentan a comunicación entre xeracións, os maiores necesitan relacionarse cos máis novos para entender a evolución do mundo, e ao revés tamén». «Sentirte parte dun grupo é moi importante a nivel psicolóxico —sostiene—, evítanse friccións e ás veces hai xente á que lle dá vergoña ir a un acto e así séntese na obriga de saír, e ao final ve que o pasa ben».
Xuntanza también contribuye a la formación: «Temos un local moi ben acondicionado e permítenos facer actividades culturais e compartir coñecementos. Alguén sabe fiar con la, facer cestos, baile tradicional... e ensínalles aos demais». Gracias a ese intercambio es posible impartir cursos que, de otro modo, no siempre resultarían viables, por el coste de contratar a alguien que se desplace al rural.
Con 150 socios y diez euros de cuota anual, a mayores de la subvención que reciben del Concello, hay que medirse. «E con pensións de 700 euros, como hai moitas aquí, non van poder pagar 40 por unha actividade», constata. «Tes que inventar cousas, unhas funcionan e outras non. Gústanos poñer en valor o que fai a xente de aquí, como Sofía Couce, unha nena que xoga ao tenis de mesa no Cidade de Narón... Manuel Cociña veu tocar o acordeón, con 90 anos, e gustou moitísimo... é unha oportunidade de compartir o que sabe cada un», subraya.
Soto insiste en que «toda a directiva aporta e intenta que a xente vexa a asociación como algo que axuda a ter unha mellor calidade de vida, a ser máis feliz que cando un está so». Cita a las mujeres, mayoría en todas las actividades: «No rural hai moitas que están coidando dos pais ou dos sogros, e non reciben apoio psicolóxico. Cando veñen a ximnasia, nesa hora desafóganse». Entre los fundadores de Xuntanza hay familiares de Soto: «Debe andar por cerca dos 50 anos, asociáronse porque había unha necesidade de unirse para facer algo, o campo estaba en plena revolución [...], custoulles moito esforzo, por exemplo comprar un terreo coa intención de facer unha sede».
La Asociación de Veciños Irmandiños, de O Val, en Narón, tiene unos 40 años. «Sempre se traballou moito», indican desde la directiva. «Agora, o que se fai é organizar actividades deportivas e lúdicas durante o curso escolar, celebrar as festividades, e se hai algunha problemática concreta tamén a atendemos, tocando ás Administracións para que se poida resolver», explican. «É importante, ten que haber algo que vertebre e dinamice, a veciñanza ten que estar aí», agregan.
Conexión con los concellos
Desde este colectivo admiten la dificultad de atraer a la gente joven: «Custa implicala. Temos actividades para a xente maior e para os nenos. Aos rapaces é máis difícil chegar». Dispone de un local municipal y sirve de conexión con el Concello, «para que saiba o que pasa na parroquia». Cuenta con 650 socios, lo que muestra el dinamismo de la parroquia naronesa. «Vaise tendo relevo xeracional, a xente recoñece a importancia do que ten e valora o traballo que se fai», recalcan desde la directiva. Uno de los problemas más acuciantes, al menos para algunos vecinos, es la plaga de moscas que soportan desde hace al menos dos años, sin que, hasta el momento, ni Concello ni Xunta hayan dado con la solución.
En Magalofes, en Fene, la asociación vecinal ha logrado respuesta a buena parte de sus demandas, salvo la traída municipal de agua (se abastecen de pozos particulares). «Naceu no 1978 para reivindicar solucións aos problemas, faltaba solo urbano, as estradas non estaban asfaltadas, non había saneamento nin luz. Foise corrixindo case todo, agás o da auga. Ata conseguimos a fibra óptica... tamén a pelexamos», detalla el presidente, Manuel Picos.
Este colectivo ha trabajado mucho en el campo cultural y deportivo. «Chegamos a ter cinco equipos federados, tres de fútbol sala de nenos e dous de balonmán feminino. Pero iso foise perdendo co despoboamento... agora non hai nenos nin para un equipo», comenta. La pérdida demográfica y el envejecimiento hacen que su actividad se oriente hacia los mayores. Picos destaca el papel del local social, con un servicio de cafetería: «É o centro da vida de Magalofes, calquera día hai xente alí. O 5 de novembro temos o magosto, seguimos facendo as festas do patrón en abril, a semana das Letras Galegas... Durante 23 anos tivemos unha feira do cabalo que competía coa de Moeche».
«É do que máis orgullosa estou, do movemento asociativo que temos. Suponlle un esforzo económico ao Concello, porque hai que colaborar, pero temos canles de comunicación con todas e cando algo non se pode facer enténdeno, hai un tempo para cada cousa», resalta la alcaldesa de Moeche, Beatriz Bascoy. Tanto ella como la mayoría de los integrantes de su gobierno han pasado por una o varias entidades. Con poco más de mil habitantes, este municipio tiene 12 colectivos, tres de ellos vecinales (Labacengos, Balocos y Val de Moeche).
«Para un concello pequeno ou mediano as asociacións son fundamentais, grazas a elas sabemos o que pasa en cada parroquia, sérvennos para comunicarlles aos veciños o que queremos facer e tamén para tomar decisións municipais. O movemento veciñal é un elemento de participación nas dúas direccións», añade Bascoy. La regidora valora especialmente el apoyo de las entidades a la hora de reivindicar el servicio de pediatría «e a rede de solidariedade que montaron entre todas durante a pandemia do covid».
«Enriquecen a democracia»
El Ayuntamiento respalda a los colectivos, a través de convenios y líneas de ayuda (priman la colaboración entre distintas entidades), y las asociaciones colaboran en las actividades que organiza el Concello, como la reciente Feira da Faba. «Para min son o motor, o traballo delas axuda a construír o Concello», recalca. Elogia «o contacto interxeracional que hai, e que permite que siga habendo relevo», a diferencia de lo que ocurre en otros municipios. Y ensalza «o traballo que supón estar nunha asociación, unha mostra de xenerosidade que, ademais, enriquece a democracia, participan todos, discuten, votan... Por iso a aposta polo Consello Local de Infancia e Adolescencia, no que tamén participan as asociacións».