No Concello de Ferrol houbo moitos muíños, e en Ferrolterra tantos, que non tería espazo para relacionalos. O oficio de muiñeiro e muiñeira foi dos máis populares en Galicia, como o demostran os refráns e cantigas, sempre divertidos, que dan a moer unha acepción irónica, de carácter sexual.
Algo de certo había porque o muíño era lugar de encontro de mozos e mozas, que aproveitaban o tempo de espera para facer a propia muiñada; pero tamén de homes e mulleres que falaban, rían e facían andar as cartas da baralla, mentres agardaban que aquel trigo, centeo ou millo que levaran se volvese fariña. Había muíños que traballaban día e noite para as panaderías e para os veciños, e muiñeiros que durmían no muíño para que non lles roubasen.
Hai varios anos que en Esmelle puxeron en marcha un proxecto para recuperar os dezasete muíños que hai no río que dá nome á parroquia; unha idea excelente porque poucos paseos poden resultar tan gratificantes como percorrer a beira dos ríos, de muíño en muíño. En Neda, entre os dos ríos Belelle, Xubia e Castro; e os dos regatos dos Gatos, San Isidro, Marraxón e de Pena Branca, hai trinta e cinco en moi distinto estado de conservación: apenas unha morea de pedras uns, transformados en fermosas vivendas outros. Porque en Neda os muíños xa non moen, e os tempos en que os franceses Beaujardin e Lembeye puxeron a andar o muíño das Aceñas, o máis grande muíño de mar dos existentes en Galicia; en que todos os muiños fluviais estaban a pleno rendemento e Neda era a capital do trigo, son xa historia pouco coñecida.
A mediados do século XIX os panadeiros de Ferrol e Ferrolterra empezaron a mercar fariña que chegaba de Santander e Bilbao, e o traballo nos muíños decaeu; despois, a intervención do trigo polo Estado durante a Guerra Civil levou a moitos muiñeiros á ruína; e hoxe as panaderías galegas nútrense das fariñas de trigo producidas en fábricas de Arévalo, Almodóvar ou Villalpando; todas estrañamente brancas, ou, para ser máis preciso, branqueadas, porque quen viu a fariña de trigo que sae dun muíño sabe que non é branca.
Seica en Neda aínda moen algo os muíños de Gradaílle, o de Luis de Canido, e o de Alejandro o Carrizo; pero o último muiñeiro debeu de ser o propietario do muíño de Carballo ou Balbina, Jenaro Pedre, que é parente de María Xesús, a do mesón O Aturuxo, de Fene. En Fene houbo tantos muíños como en Neda, pero só moe o de Genoveva, que non deixou de traballar des que ela e Manolo, o seu home, o mercaron no 1946. Hoxe son a filla Manolita e o xenro Sindo quen atenden aos clientes que chegan co saco de grao desde Cobas, San Sadurniño, Narahío, e ata de As Pontes. Genoveva, con 94 anos, quere que o muíño quede na familia porque está certa de que, aínda que ela xa non o vexa, as cousas non poden seguir así e a xente volverá valorar o bo e o ben feito.
Ogallá acerte Genoveva, pero temo que non. Somos tan manipulabeis que os novos, e moitos non tan novos, xa preferen o polo de granxa ao de corral, e as baguettes precociñadas e cargadas de conservantes ao pan feito tradicionalmente. Coido que a publicidade ao servizo do Mercado seguirá facéndonos comulgar con pedras de muíño.