Kathleen March: «A literatura galega está chea de cousas que o mundo debe saber»
CULTURA
A filóloga estadounidense, que recibiu a Medalla do Consello da Cultura, cre que hai voces galegas que merecen ser recoñecidas universalmente máis aló de Rosalía, pero que para iso é necesario traducilas
25 feb 2026 . Actualizado a las 14:16 h.«As palabras faltan, as emocións non», di Katlheen March (Rochester, Nova York, 1949) despois de recibir a Medalla do Consello da Cultura Galega polo seu medio século de traballo incesante a prol da cultura galega e «espallando a noticia sobre nós nunha ampla rede internacional», dicía a presidenta, Rosario Álvarez, a través de ferramentas como o portal Seara.
—Vostede coñeceu a literatura galega nos anos setenta.
—Sempre aclaro que non foi por Rosalía [sorrí]. Estaba nunha casa de Santiago, na rúa da Rosa, e había un libro de capa branca e unhas letras que non lembro se eran verdes ou que. Era unha primeira edición das poesías de Manuel Antonio. A primeira vez que vin o galego foi nese libro de Manuel Antonio. Eu viña do portugués, e déronme unha explicación breve. Aí abríronse os meus ollos e o meu corazón e xa comezou todo.
—Non coñeceu a literatura galega por Rosalía pero...
—[Interrompe sorrindo] Pero foi inmediatamente despois. Saíu un comentario meu sobre o poema Campanas de Bastavales e pouco despois fun alí, con xente, escoitei o poema e dixen isto vai en serio. Foi un proceso totalmente natural de coñecer e querer. Como chegar e encher, pero coñecer e querer.
—E ademais dende a súa vertente feminista.
—Daquela, nos anos 70, aínda non se falaba moito dunha Rosalía de Castro feminista. En 1985 houbo un congreso aquí, en Santiago, e lembro que había outras críticas literarias que chegaran dos Estados Unidos e de diferentes países. Pilar García Negro convocounas a todas. Hai unha foto, non sei onde estará, de todas as estranxeiras que falabamos dunha Rosalía feminista. Naquela ocasión traballei sobre a presenza de Rosalía nas escritoras contemporáneas, porque quería ver como era a súa pegada. Foi así e logo non parar. Porque a cultura galega é imparable e tiña que ser imparable ler para facer xustiza. E fun coñecendo poemas de Rosalía como A xustiza pola man. Cada vez que falaba da literatura ou da lingua galega ninguén sabía, así que vin como a miña misión na vida falar da literatura galega.
—Rosalía é a única autora galega universal ou o problema é que non se coñece fóra a nosa literatura?
—Na literatura universal, o único nome que realmente ten chegado a ese terreo é Rosalía. Hai outros escritores e escritoras que o merecen, pero non van estar aí sen tradución. Por iso traducir é imprescindible. Non é traizoar ao galego, é captar lectores, no meu caso en inglés, para que vaia ao galego. O meu foi un camiño que comezou sendo pequeno pero que se alongou e foise facendo máis profundo. E así cheguei a onde estou.
—Que precisa entón a literatura galega? Entedo que entre outras cousas, ser traducida a distintos idiomas.
—Non me interesan as traducións a castelán, francamente. Non é unicamente o inglés, ten que haber tradución a moitas linguas e que os demais fagan ese traballo. [Pensa] Se non lembro mal hai unha tradución de Rosalía ao guaraní. Pero o que hai que facer é traducir, traducir e traducir, porque así os lectores de todo o mundo vanse decatando do que hai. Por iso Seara foi para min unha porta aberta, non para facer unhas páxinas no Consello da Cultura, senón para esa meta que é a literatura universal. Si creo na necesidade de chegar aí, pero ten que chegar máis dunha escritora, non pode ser só Rosalía. Teño traducido a Emma Pedreira que hoxe [por onte] estaba no público e que ten cousas moi interesantes. E tamén traducín a Marica Campo, que chegou a ser moi amiga. Estas personas, por que non andan polo mundo noutros idiomas?
—Dicía no seu discurso algo así como que abonda de escolmas.
—Seara ten escolmas, pero eu quero libros enteiros, libros completos. Galicia tamén ten que poñer máis esforzo. Hai outra xente máis nova ca min que pode seguir o camiño da tradución e que e apoie dende aquí.
—Pero a tradución é unha profesión non moi recoñecida. Non se fala dun «Cantares gallegos» traducido por, senón traducido ao inglés, por exemplo.
—E hai varias traducións, pero se vemos todo cunha única lente non imos ver o que realmente é a literatura. A literatura é así, é profunda, e hai xente que sobre todo nesta sociedade, pragmática, capitalista e baseada no diñeiro non ve o que é a cultura e a historia. A literatura galega está chea de cousas que o mundo debe saber. En Estados Unidos a xente fala de emigración irlandesa e algúns dos meus antergos chegaron de Alemaña e de Francia famentos, non tiñan nada. Se as persoas sabemos algo da nosa historia, podemos conectar coa historia galega, da emigración. Poño un exemplo. Eu non sei ruso. Os clásicos rusos non os lin en ruso. Os clásicos alemáns non os lin en alemán. Precisamos as traducións para coñecermos o que hai, e despois, se aprendemos o idioma, ben.
—E hai especial dificultade para traducir o universo galego no mundo anglosaxón? O texto, pero tamén o subtexto.
—Podería facer unhas memorias sobre a miña vida como tradutora, o sufrimento e o gozo, porque amo as dúas cousas. Teño falado da imposibilidade de traducir a poesía de María Mariño Carou, mesmo os galegos teñen dificultade coa poesía dela. E por exemplo, hórreo é unha palabra que non existe en inglés. Intento, nos libros traducidos, poñer unha nota, pero na editorial non queren notas.
—E como o resolveu?
—Deixeino en galego, hórreo, e logo puxen no limiar unha explicación do que era. É que non hai tradución para hórreo, porque non existe. E non quero traizoar a lingua. Hai cousas que simplemente non teñen equivalente, e unha persoa tradutora debe ter unha ética, non inventar o que non se pode inventar. Se non sabes o idioma tes que contar coa axuda de xente para poder chegar ao equivalente no subtexto. Sempre recoñezo as limitacións do inglés. [Sorrí]
—Teñen sentido entón os tradutores automáticos que usan intelixencia artificial?
—Dubido que se poida facer. Por exemplo, veño de facer a tradución de Molotov, de Alberto Avendaño, poemas que son mínimos pero que teñen referencias importantes e é importante saber de onde veñen. Toda tradución leva tempo, porque tes que ler unha e outra vez e despois repasar. Levas un diálogo contigo mesma.