Sin fecha para entrar a Meirás seis años después de pasar a manos públicas: «A Avogacía do Estado ten que ser máis combativa»

Mila Méndez Otero
mila méndez A CORUÑA / LA VOZ

A CORUÑA

Imagen del pazo de Meirás y de parte de sus jardines.
Imagen del pazo de Meirás y de parte de sus jardines. ANGEL MANSO

La indemnización a los herederos de Franco marca una nueva fase judicial

22 mar 2026 . Actualizado a las 11:05 h.

Las torres de Meirás son del Estado pero los Franco tienen derecho a una indemnización. La posición del Tribunal Supremo abre el camino para acceder al interior de la residencia, pero también genera nuevas preguntas. El Alto Tribunal ha ratificado la sentencia de la Audiencia Provincial de A Coruña que ordena a los nietos de Franco la devolución de las torres de Meirás y confirma que el Estado es su propietario. El Supremo ha desestimado los recursos interpuestos por los Martínez-Bordiú y da la razón a la Abogacía del Estado, que dirige el proceso al que se adhirieron la Xunta, la Diputación y el Concello de Sada. Sin embargo, reconoce, como hizo la Audiencia de A Coruña, que los nietos del dictador deberán ser indemnizados como poseedores de buena fe.

¿De quién es Meirás?

Aunque desde diciembre del 2020 tiene las llaves, y ahora cuenta con el respaldo del Supremo, hasta que se proceda a la liquidación del estado posesorio a los Franco, el Estado no puede anotar el recinto como suyo en el Registro de la Propiedad. Esto no afecta a la gestión práctica. El Estado es el poseedor provisional y se entiende que lo va a ser definitivamente.

¿Cuál es el siguiente paso?

Los Franco tienen que presentar ahora su liquidación, que ya advirtieron, rondará el millón de euros. Deben justificarla con las facturas de todas las actuaciones y gastos en los que incurrieron durante todos estos años en los que ocuparon el pazo, incluida la reconstrucción tras el incendio de 1978. El Juzgado de Primera Instancia de A Coruña —el que dictó la primera sentencia y ahora debe ejecutarla— tiene que abrir una pieza separada para este último trámite.

¿Qué se puede hacer con la indemnización?

Esto es lo que apunta el alcalde del Concello de Sada. «Mantivemos a nosa postura desde xuño do 2018, cando emitimos un voto particular na comisión do Parlamento. Os Franco, desde a súa muller á filla, eran coñecedores e partícipes de que as torres de Meirás foron unha doazón da xunta pro pazo —que adquiriu o espazo con fondos públicos e baixo presións—, ao xefe de Estado en 1938. Conscientes de que podían perdelo, en 1941 simularon outra compravenda, esta vez, cunha cesión a título dunha persoa física, Franco. Polo tanto, totalmente nula. A familia nunca foi posuidora de boa fe e, polo tanto, non debería ter dereito a esa indemnización, pero a sentenza obriga a iso, co cal so queda agora a batalla legal para que a cuantía sexa a menor posible, para evitar o enriquecemento inxusto dos Franco», sostiene Benito Portela, el alcalde de Sada.

¿Cuándo se podrá visitar por dentro?

Desde el 2021 se pueden visitar los jardines, la capilla y la entrada. Una gestión que el Estado cedió al Concello de Sada. «Nestes cinco anos, levamos máis de 25.000 visitas individuais. Durante o verán, cansámonos de dicir: ‘‘Sentímolo, xa non quedan prazas''», destaca Benito Portela. El gobierno local muestra su interés en asumir la gestión de las visitas al interior, una vez que el Estado las autorice. «Constantemente, pregúntannos cando se poderá entrar», remarca Portela. Para dar este paso, necesitan la colaboración de más Administraciones. Por ejemplo, la Xunta. «Desde a Xunta sempre se apostou por adherirse ás accións xudiciais lideradas polo Goberno central e ás decisións da Avogacía do Estado. Consecuentemente, a nosa intención é seguir da man se deciden dar un novo paso, sempre coordinados e baixo criterios técnicos e de máximo rigor. Con todo, o prioritario é que o Executivo central permita por fin o acceso completo ao inmoble, que segue sen facerse case seis anos despois, e acometa as obras necesarias para garantir a conservación e a seguridade», valoran desde la Consellería de Cultura.

Carlos Babío y Manuel Pérez Lorenzo, autores del libro «Meirás: un pazo, un caudillo un expolio», en una imagen de archivo durante una concentración
Carlos Babío y Manuel Pérez Lorenzo, autores del libro «Meirás: un pazo, un caudillo un expolio», en una imagen de archivo durante una concentración CESAR QUIAN

Carlos Babío, historiador que investigou o proceso da toma de Meirás polos Franco: «É fundamental dar a batalla nesta nova etapa»

Leva máis de 20 anos indagando en arquivos para chegar á verdade de Meirás. Carlos Babío é o historiador galego que retou aos Franco. «Á Avogacía do Estado démosllo todo feito para a súa demanda», sostén.

—Como valora a sentenza?

—A sentenza é moi positiva porque ten en conta o que levamos dicindo desde hai máis de 50 años. E son xa tres as sentenzas que o fan: que o proceso de Meirás foi un roubo, un espolio do franquismo que blindou a Transición. É unha moi boa nova, agora ben, ten un aspecto negativo, que é a cuestión da liquidación do estado posesorio ao recoñecer aos herdeiros de Franco como posuidores de boa fe.

—E que se pode facer con iso?

—É unha auténtica barbaridade e debería facernos reflexionar. Na sentenza, Franco aparece como posuidor de mala fe, pero os herdeiros son considerados de boa fe. Se coñecemos minimamente a historia de Meirás, é imposible sostelo. Esa é a batalla que queda agora para evitar transferencias inxustificadas á familia Franco.

—Aínda hai que seguir loitando?

—O que esiximos é que a Avogacía do Estado exerza unha acción activa e combativa nesta nova fase. Hai marxe para minimizar esa liquidación. A Avogacía terá que opoñerse á proposta que presenten os Franco. Coñecendo o seu comportamento, é previsible que traten de inchar as cantidades para enriquecerse. Ao longo do proceso, o Estado foi adoptando posicións menos contundentes, afastándose da liña inicial que levou á demanda. Hai que reconducir esa situación. É fundamental dar a batalla no xulgado da Coruña nesta nova peza.

—Canto pode alongarse isto?

—A liquidación do estado posesorio é un proceso rápido, pero neste caso é complexo, porque falamos de máis de 45 anos, desde 1975 ata o 2019. Ademais, pode haber recursos.

—Isto paraliza todo?

—Isto non impide que o Estado actúe xa como propietario de facto, aínda que non o sexa formalmente no rexistro. De feito, xa o está a facer: reparou unha cuberta, regula as visitas, autoriza e desautoriza actividades. Ata agora, escudábase en que non había sentenza firme do Supremo. Xa non hai razón para non avanzar. Non hai motivo para non abrir as Torres ao público, nin para non desenvolver un plan de usos. A Lei de Patrimonio Cultural de Galicia establece o dereito da cidadanía a visitar os bens de interese cultural, como é Meirás. Non ten sentido que non se poidan visitar.

La casa Cornide está ubicada en la Ciudad Vieja de A Coruña
La casa Cornide está ubicada en la Ciudad Vieja de A Coruña CESAR QUIAN

Casa Cornide, paralelismos y grandes diferencias entre las dos residencias

A los Franco les gustaban las casas de los grandes intelectuales coruñeses. Si en Sada le pusieron el ojo a la propiedad ideada y construida por la escritora Emilia Pardo Bazán, en la Ciudad Vieja se encapricharon del palacete del humanista José Cornide. Sin embargo, el método que utilizaron para hacerse con ambas posesiones fue diferente. «Meirás foi residencia oficial da xefatura do Estado entre 1938 e 1975. Na casa Cornide construíuse unha operación máis complexa para evitar precisamente ese tipo de vinculación directa», detalla el historiador Carlos Babío.

Fue durante su investigación sobre Meirás cuando, accidentalmente, dio con un documento esencial sobre el palacete guardado en el Archivo General de Palacio, en Madrid. «Era una carta na que o secretario de Franco lle daba conta a un subsecretario de Facenda de como se desenvolvera toda a operación. Era, literalmente, a explicación detallada de como amañaran o procedemento. Un documento tremendo», describe Babío.

Sin demanda escrita

Mientras en Meirás la hoja de ruta estaba clara, había que presentar una demanda civil, en la casa Cornide todavía no se ha dado ese paso. Ni parece cercano. «Hai moitos informes e declaracións, pero aínda non se formulou a demanda, e iso xoga en contra porque o tempo pasa, e hai que xustificar esa tardanza ante a sala», explica Babío.

Continuando con las diferencias, en Meirás, inicialmente, hay un regalo promovido por una junta pro pazo del caudillo, que va a la notaría en agosto de 1938 para comprarle las torres a Manuela Esteban Collantes, nuera de Pardo Bazán, y entregarlas al jefe del Estado, en plena Guerra Civil. La propiedad pasa a funcionar como residencia oficial.

En la casa Cornide, se utiliza primero una permuta, pasa del Ministerio de Educación al Concello de A Coruña. Después, hay una puja, «amañada», en la que participa Pedro Barrié de la Maza. «Iso foi pola mañá, pola tarde xa se lle adxudica a casa a Carmen Polo. A gran diferenza nesta maquillaxe administrativa está aí: intentouse en todo momento que parecese unha operación entre particulares que remataba na muller do ditador», concluye Babío.