Unha das súas últimas ilusións foi que Carballo tivese un centro de arte coa súa obra
27 dic 2025 . Actualizado a las 05:00 h.Era doado saber cando el [Manuel Facal] tiña chegado a Carballo aínda que viñese sen anunciarse. A miña habitación estaba enriba do seu estudio e, ao espertar pola mañá, o primeiro que oía era a súa música. O son glorioso de Bach, Haendel ou Beethoven espallábase e ascendía polas paredes ata o meu cuarto, sinal de que algo especial estaba a suceder embaixo do chan. Sempre era estimulante asomarse alí, chamar á porta e situarse con sixilo a carón del para descubrir as alquimias que se producían na bañeira escura por mor das láminas de cobre estampadas que introducía nela e que pouco a pouco ían ser mordidas, nun proceso abraiante, por aqueles líquidos misteriosos que repousaban alí como augas pantanosas. As mesmas láminas que despois emerxían amosando figuras ocultas e acababan emborralladas de tintas de cores deslumbrantes nas súas mans, nun visto e non visto.
Esta dinámica repetíase decote, baño tras baño, estampación tras estampación, cor tras cor. Era unha operación complexa e traballosa que o mantiña permanentemente afanado e atoldado de pintura ata as cellas, para rematar gravando o resultado final nun papel secante que facía pasar por un tórculo prensándoo a base de darlle a unha manivela. E voilà! A maxia facíase realidade. Tan divertido como fedellar nos trapos, cordas, redes e botes de pintura espallados por todo o taller. Entre tódolos aparellos, eu tíñalle especial querenza aos moldes metálicos de letras cos que estaba permitido xogar e debuxar e que, tempo despois, vería estampados en belísimas carpetas de gravados, como esa que lembro especialmente e que contiña o rostro dunha poeta chamada Rosalía de Castro.
Nos primeiros anos, foi o tío que viña de Inglaterra, ou de Porto Rico, ou de Noruega, ou de Caracas ou de calquera outra das súas estancias polo mundo, e recalaba un tempo na casa da avoa. Máis adiante foi o tío de Málaga que viña pasar tempadas, boa parte das cales dedicaba a traballar no estudio. Málaga naquel momento era no meu imaxinario un recuncho do sur, perdido nalgures entre montañas, ao outro lado da liña telefónica. Contactar con el alí non resultaba doado. Para iso era preciso chamar á casa do único veciño da zona que tiña teléfono e esperar a que o fosen avisar.
A primeira vez que desembarcamos alí foi toda unha aventura. Inesquecible aquela travesía entre precipicios desde a que se divisaba a casiña branca, soíña ao lonxe nunha pendente, rodeada dun xardín con plantas tropicais que no medio daquel sequeiro parecía un verxel. Un porche encalado con grandes arcadas entre as que gabeaban buganvillas fucsias enmarcaba os outeiros de enfronte sementados de mangos e aguacates, e unha andoriña alegraba as mañás cos seus vós entrando e saíndo do salón. A música de Cesária Évora, María del Mar Bonet, Jacques Brel, Eleni Karaindrou ou dos seus compositores clásicos, mecían as horas que alí parecían deterse entre os trinos dos paxaros.
Coido que só estando alí era posible coñecer ao home e ao artista na súa esencia.
Inquieto e inconformista
Facal era a súa casa como a súa casa era a súa obra, unha obra que foi crecendo con el co paso dos anos, que el mesmo foi ampliando e creando coas súas mans axudado por cuadrillas de albaneis da zona e que foi metamorfoseándose como espello da súa alma. Nela condensou a súa ensoñación do mundo grego que tan presente tiña e ao que tanto viaxou, as cores e a luz mediterráneas e a busca do silencio, combinados os tres cun espírito agreste que traía reminiscencias da súa Galiza. Alí envorcaba todas as súas facetas, traballando coas mans en contacto coa natureza, regando, encalando, construíndo, plantando, ideando, meditando, sempre en compañía da súa música e dos seus libros que se amontoaban polos recunchos da casa. Porque por enriba de todo, Facal era un home inquieto intelectualmente, buscador, inconformista. Xa rondando os 80 anos seguía lendo libros incansablemente, como tamén revistas culturais e de arquitectura, unha arte que tanto apreciaba, visitando exposicións, estando en contacto con xente moza de mente curiosa, sempre ao tanto de todo o que pasaba no mundo artístico, pero, tamén, da realidade política e social.
Non podo esquecer o entusiasmo con que abrazaba as novidades tecnolóxicas, como cando descubriu os altofalantes portátiles que o acompañaban por tódolos recunchos satisfacendo a súa melomanía, ou as plataformas dixitais de cine que poñían ao seu alcance un inmenso catálogo de películas independentes que para el eran coma lambetadas para un neno. Porque case á mesma altura do seu amor pola música estaba o seu contaxioso amor polo cine. Se tivera que identificalo cun cineasta sería Ingmar Bergman, do que era gran admirador e co que penso que se sentía identificado en moitos aspectos.
Nun artigo, o seu colega Fernán Vello, parafraseando a Hemingway, referíase acertadamente a Facal como un home que «vivía seriamente por dentro», do mesmo xeito que «subsistía sinxelamente por fóra». Eu diría máis, diría que era un home cun sentido grave da existencia. Iso levouno a unha paixón absoluta pola vida e pola súa beleza, así coma a unha perpetua dor pola certeza da súa crudeza, da morte e do paso do tempo. Facal vivía refuxiado no seu silencio e nos seus pensamentos, feito como estaba de materia filosófica, tal como quedou plasmado nalgúns escritos, outra arte para a que tamén estaba dotado.
Unha estampa: a súa figura sentada nunha colchoneta no chan, as costas apoiadas na parede dun parterre de cactos e palmeiras, moreas de estrelas no ceo nocturno sobre a súa cabeza e poida que unha copa de viño branco ou un ron con cola. O momento ideal para falar con el do humano e do divino sempre que fose cun sentido de transcendencia. Era aí onde asomaba o conversador, onde prendía a mecha da comuñón co seu universo interior.
Pero aínda neses momentos era difícil saber da súa vida: das súas andanzas polo mundo, da súa amizade e encontros con outros artistas, das súas aventuras cosmopolitas. Unha só se decataba destas cousas por casualidade, pola necesidade de achegar un dato preciso a unha conversa ou a través dunha pregunta directa. O desafío que tivo que afrontar na xuventude para romper con todo o que se esperaba del, nunha época difícil para aventuras artísticas, e lanzarse ao mundo durmindo ás veces debaixo dunha ponte, recollendo tomates en Francia ou ocupando sofás ou chans de coñecidos en moitos países, son historias que chegaron aos meus oídos sempre por casualidade. Pero se algo el tiña claro era que había que axudar a aquel que se atopase en ruta polo mundo, e máis dunha vez presentouse na súa casa, ou na miña propia, con viaxeiros perdidos aos que acoller.
Pero o silencio… O seu silencio estaba sempre cargado de significado e cos anos volveuse case militante, unha resposta á superficialidade e á palabrería reinante que tanto lle desgustaba. Nos últimos tempos foise volvendo cada vez máis meditativo, unha actitude vital que atopou bo matrimonio coa súa obra final: eses cosidos artesáns cos que pasaba horas sentado en silencio, fendendo a tea coa agulla e a corda, fondeando na sima da vida. Ata o seu aspecto foi adoptando a aparencia dun buda, aínda que as contradicións do home seguiran latexando por dentro, por suposto.
Transmisión da obra ao Concello
Cerca do cabo, o gran viaxeiro que foi tiña virado cara ás viaxes interiores, como el mesmo dicía algunha vez.
Outra estampa: o asombro perpetuo ante as cores do mar de Razo e a grandiosidade da paisaxe que o rodeaba, sentado na súa atalaia do miradoiro que tiña creado enriba da súa casa de Cambre de Arnados.
Unha última viaxe con el: visitando faros da Costa da Morte baixo a furia dos ventos e dos mares, compartindo esa fermosura salvaxe con entusiasmo de apaixonado cicerone.
Era obstinado. Ilusionábase como un neno cunha idea e nada podía paralo. Unha das súas últimas ilusións foi que Carballo tivese un centro de arte dedicado á súa obra. Hoxe culminamos a primeira parte do soño coa transmisión ao Concello desas obras. Pero queda moito por facer: conservala nas condicións adecuadas, mostrala, poñela en contexto, artellar unha mediación para dala a coñecer, poñela en valor e en diálogo coa obra doutros artistas, traballar arredor da súa figura para dar un referente no que a xuventude local se poida mirar, converter este legado nun valor cultural para Carballo de interese para os veciños pero, tamén, para os visitantes de fóra… Parece ser que se está traballando en buscarlle un emprazamento definitivo, pero para iso faltan anos. Ata entón, desde a Fundación Manuel Facal, desexamos que a obra sexa exposta nun espazo significativo na mente das carballesas e carballeses, céntrico, frecuentado e accesible para todo o que veña á vila, un lugar como o Museo de Bergantiños. Este sería o noso soño para 2026.