Valle-Inclán é un dos poucos escritores galegos que ten conseguido o mesmo que a segunda canle de Televisión Española: que todo o mundo diga que o coñece pero en realidade ninguén o lea. A Valle pásalle tamén o mesmo que a James Joyce en Dublín: cando estás de pubs pola capital irlandesa os veciños fálanche del coma quen fala do home do primeiro esquerda, pero xógome catro pintas a que case ningún dublinés se atreveu a meterlle man ao Ulises ou ao Finnegan’s Wake.
Ser da mesma vila que un autor famoso ofrece unha perspectiva distinta sobre el. Nas súas obras recoñeces alcumes e vivencias e é como se a obra literaria se colara no mundo real, e viceversa. Na miña familia cóntase que meu bisavó Enrique -un tipo fino- afundía cravos na mesa da taberna familiar dun puñetazo ante o abraio do barbado escritor, que seica paraba algunha vez a tomar os callos. Non sei canto de real e canto de onírico haberá nesa historia. Outra vez conteille un sucedido dos meus avós a un amigo escritor e el reescribiuno nunha novela como protagonizado por Valle-Inclán.
Pero hai unha cousa que si desapareceu, para mal e para ben. A admiración. Lembro todas esas vellas que me falaban da estampa de Valle «e aqueloutros señores» na farmacia de Tato. Elas dicían que non os entendían. Era unha sociedade pouco letrada que sentía admiración polos cultos.
Hoxe podemos estar tranquilos. O máis famoso dos nosos escritores pode pasar unhas vacacións no Barbanza e facelo no máis seguro dos anonimatos.