Hai disto ben anos, unha vez visitoume un colega e bo amigo da Universidade de Salamanca. Contra a tardiña, convideino a visitar a igrexa de Bastavales coa intención de evocar a Rosalía e gozar, ao tempo, da ampla vista que, do val da Amaía, dende ese punto se abrangue. Inopinadamente, apareceu por alí o campaneiro que ao pouco comezou a facer vibrar os venerables sinos do templo, compoñendo unha melodía atronadora, si, mais con ese punto de soñadora nostalxia propia dos sons sen idade. Era outono ben entrado, a tarde viraba ao ouro das follas murchas e, no luscofusco, gasas de brétema conquistaban paseniño o val. Durante minutos permanecemos mudos, subxugados, ao conxuro daquel portentoso son que ecoaba no espazo. Cando rematou, foi como espertar dun soño. O meu amigo miroume emocionado e confesoume que fora un dos momentos máis sublimes da súa vida.
Cando en 1994 me mudei de Compostela a Ames (Bertamiráns estaba daquela comezando o seu frenético desenvolvemento), eu, que teño cerna de poeta (madía a levo), deixeime inocular o estro rosaliano e volvín a Cantares Gallegos dende outra perspectiva. Foi como un Rosalía Tour persoal e intransferible. Agora penetraba o fondo sentimento da meniña que, dende o pazo de Ortoño, morría de soidades oíndo ao lonxe as campás da parroquial de San Xulián.
Cando isto escribo, cúmprese exactamente un século da xuntanza, o 12 de outubro de 1923 e no pazo de Ortoño en homenaxe á poeta, na que un grupo de mozos, cultos, inquedos e intelectualmente famentos de acción, fundaron o Seminario de Estudos Galegos. Unha tarde fun ao pazo co finado de meu pai. O seu tío Roberto Blanco Torres, meu tío avó, estivera ligado fondamente co Seminario. Papá quedou un anaco ollando a placa conmemorativa que hai na entrada. Cando se deu a volta para marcharmos, estaba chorando.
A Amaía pasala de día, pide o refrán para non perder unha chisca da súa beleza. Por aquí andou, en tempos de maricastaña, don Jorgito el inglés, estrambótico vendedor de biblias luteranas, amigo de xitanos a azoute de frades ociosos e cregos lercháns. Do seu paso pola freguesía dos Ánxeles dá noticia temperá o nicrariense Julián Magariños nun breve artigo de Nós (89, 1931): Jorge Borrow no val da Mahía. Hai lugares, de certo, que semellan destinados a poñer marabillas no amencer e prodixios no solpor.