Acaba de conmemórase o Día Internacional en Memoria das Vítimas do Holocausto. É unha ferida aberta na conciencia de Europa. O 27 de xaneiro foron liberadas as portas do complexo de Auschwitz polas tropas soviéticas e o mundo quedou obrigado a mirar de fronte o que fora capaz de facer cando o odio se converteu en lei e a deshumanización en método. Auschwitz non foi un accidente nin unha anomalía da historia. Foi un sistema. Unha engrenaxe fría e eficiente posta ao servizo do exterminio. Houbo outras páxinas escuras: Mauthausen, Dachau, Ravensbrück. Lugares onde a vida foi reducida á súa mínima expresión: resistir un día máis, non morrer hoxe.
Auschwitz naceu en 1940 para albergar aos prisioneiros polacos considerados perigosos polo réxime nazi: dirixentes políticos, intelectuais, artistas, persoas que pensaban. Pensar era un perigo. Dende 1942, Birkenau ou Auschwitz II converteuse no corazón do exterminio industrializado.
Alí chegaron centos de miles de persoas: xudeus, prisioneiros políticos, xitanos, persoas LGTBI, persoas con diversidade funcional, delincuentes comúns, persoas incómodas. Demasiadas persoas. Demasiada humanidade para un réxime que precisaba borrar rostros e nomes.
Ao baixar dos trens, todo lles era arrebatado: pertenzas, historia, identidade, dignidade. O nome desaparecía e no seu lugar quedaba un número tatuado, unha sentenza sen xuízo. En Auschwitz non se vivía: sobrevivíase á fame e ao frío, aos traballos forzados e á tortura, se se lograban esquivar as execucións, os exterminios masivos e os experimentos médicos. Máis dun millón de persoas foron asasinadas. As cámaras de gas existiron. Os fornos crematorios existiron.
A memoria de Auschwitz non é só memoria das vítimas. É tamén unha advertencia dirixida ao presente, nun momento no que o mundo xurdido tras a Segunda Guerra Mundial comeza a esfarelarse. As certezas que sustentaron a orde democrática do posguerra debilítanse entre a falta de credibilidade da clase política, a corrupción estrutural, a crise do capitalismo, o aumento das desigualdades e unha sensación persistente de inseguridade. Terrorismo e migracións forzosas, utilizadas con frecuencia como armas retóricas, alimentan o medo e converten o outro nun inimigo.
Neste caldo de cultivo reaparecen os populismos, tics autoritarios, discursos excluíntes, brotes de xenofobia e, con eles, o vello fantasma do fascismo vestido de paisano. A democracia e a liberdade xa non avanzan como promesas incuestionables: están acosadas, debilitadas, erosionadas desde dentro.
O fascismo non chega de súpeto. Medra na indiferenza, na banalización do odio, na normalización da desigualdade, no debilitamento das institucións democráticas. Moitas voces advertiron deste perigo —desde Hannah Arendt e Umberto Eco até Slavoj ?i?ek e Noam Chomsky— alertando da da substitución do pensamento crítico pola emoción e a mentira. Primo Levi dixo: «Non é lícito esquecer, non é lícito calar. Se nós non falamos, quen o fará?». A pregunta segue aí, interpelándonos. E a resposta, tamén.