Un libro dos anos 60, Como facer cousas con palabras, deu orixe á coñecida como Teoría dos actos de fala e abriu unha nova época na lingüística, ao pór o foco sobre o valor transformador, performativo, da linguaxe. Xa con anterioridade, a comezos do século, Sapir e Whorf desenvolveran a teoría que leva o seu nome e que moi esquematicamente pode sintetizarse dicindo que a linguaxe constrúe a nosa percepción do mundo a través dos cortes que realiza na realidade. Así, os inuit contarían con numerosos nomes para os distintos brancos da neve e o xeo, e como consecuencia os inuit terían a capacidade de distinguir entre matices de branco que para nós resultan imperceptibles. Traéndoo á nosa cultura, velaí están os numerosos termos cos que en Galicia denominamos a chuvia: orballo, poalla, chuvisca, barbuza, parrumada, zarzallo, ballón, chuvasco, bátega, chaparrada…
Mais foi no ámbito dos estudos poscoloniais onde máis aguda conciencia se tomou da importancia ideolóxica da linguaxe: co noso modo de designar e de describir ao outro dignificámolo ou denigrámolo, recoñecémolo ou invisibilizámolo. As guerras e as conquistas son en grande medida tamén un exercicio de linguaxe e toda violencia leva aparellada unha empresa lingüística posta ao servizo do poder, como tamén todo acto de loita e resistencia implica reconstruír ou deconstruír a linguaxe, a miúdo resignificar o insulto que outro nos deu.
As tensións políticas e ideolóxicas do momento actual dirímense por tanto tamén no tatami lingüístico. Termos denigratorios e creativos con aire de campaña planificada copan a vida política coma dardos envelenados entre contendentes que cada vez tensan máis unha corda que ameaza con rachar varrendo tamén unha ampla esfera social. Este ambiente bronco semella levarnos máis a unha retórica das emocións, de ambiente tabernario, que á ágora grega na que naceu a democracia e, da súa man, unha retórica que procuraba a arte da persuasión mediante argumentos.
Sempre deberemos defender a liberdade de expresión, que consiste en loitar por que poida expresarse libremente o que pensa distinto a nós, e non só quen concorda. Mais iso non nos impide sentir devezo ou nostalxia por uns tempos nos que a discrepancia política despregaba outras armas retóricas, as do inxenio e a habelencia antes cás do insulto e a provocación. A linguaxe é unha ferramenta poderosa, para ben ou para mal. Cando se forxa un coitelo, non sabemos se se empregará para salvar unha vida ou para quitala.