Sempre me preguntei se o estado óptimo da Administración de Xustiza sería aquel en que ninguén tivera que acudir a ela, porque o pacto social e a orixinaria bondade humana que, candidamente, predicaba Rousseau abondasen para que foran respectados os dereitos da cidadanía. Claro que outra maneira de ver as cousas pasaría por pensar que se cada ano medra o número de solicitudes de intervención diante dos tribunais será que, polo xeral, a xente confía na señora dos ollos vendados para dirimir diferenzas e preservar a paz social fronte a todo abuso ou desorde.
Do único que estou seguro é que deste piar do Estado (que é un e trino á vez, segundo Montesquieu) nunca ben se falou. Xa a viñeta de Castelao nos ilustraba sobre do descontento popular, ao poñer en boca dos máis desfavorecidos aquel irónico e controvertido rogo: «Líbrenos Deus da Xustiza!». Como a miña ausencia de fe non me permite apelar á temperanza divina, nin sequera para que nos aparte da que de modo máis tanxible poida agardarse da xustiza humana, aquí sigo, 35 anos despois, preguntándome por onde perde aceite o aparato simbolizado na balanza e que remedios quedan sen probar para atallar os seus males.
É de supoñer que, de ser eu capaz de facer un diagnóstico certeiro deses males e de artellar solucións axeitadas para cada un deles, a estas alturas un servidor xa estaría engordando a nómina do ministerio do ramo ou da consellería correspondente. Mais, como non é o caso, doume cun canto nos dentes por ter a oportunidade de «laiarme» en público da arterioesclerose funcional que o sistema padece e da morte inminente deste poder do Estado, se non se intervén a corazón aberto. E non se interprete o de corazón aberto coma unha metáfora de quirófano, porque abofé como fan falta corazón, valentía e moita honestidade para recoñecer que todos temos algo de culpa do colapso de xulgados e tribunais.
Postos a repartir leña, eu daríalle a primeira labazada ao conxunto das Administracións públicas, que son, basicamente, as que saturan os niveis máis altos de determinadas xurisdicións, coa pobre desculpa de que a Administración non pode transar, mesmo cando a razón do administrado é tan obvia como humanamente atendible. O segundo lapote habería que repartilo a esgalla por entre os escanos parlamentarios da Corte madrileña, onde xentes dun e doutro signo político son incapaces de upar ás máis altas maxistraturas persoas independentes, con probada capacidade de traballo, prestixio e honestidade que non sexan da banda de Laíño ou da banda de Lestrove.
Finalmente, e porque o teño experimentado durante moitos anos de vida profesional, a avogacía deste país deixouse mallar a diario por uns e outros, ata convertérmonos nunha parodia da profesión, abandonada, devaluada e desprestixiada socialmente. Como fomos educados e formados na cultura do preito máis que na da estratexia de negociación e consenso, perdemos unha oportunidade de ouro para ser unha alternativa ao proceso xudicial para a resolución de conflitos. Hai asuntos de tan complexa natureza e outros de tanta complexidade xurídica que, como letrado, un sempre queda máis tranquilo se os resolve unha sentenza, á marxe do resultado que nos depare a resolución xudicial. Mais toda a avogacía sabe que, pola contra, o 80 % restante dos asuntos que se nos encomendan acadarían unha solución máis áxil, ponderada e xusta arredor dunha mesa de reunións que sobre o aire viciado e a extrema tirantez que case sempre ofrecen os estrados da sala de xuízos. Só cando o común da cidadanía confíe tanto no noso propio criterio xurídico coma na máis aséptica opinión xudicial, chegarán ao xulgado os asuntos que realmente deben residenciarse alí para ben de todos. Entre tanto, j’ accuse (et je m’ excuse).