O desenvolvemento dun proceso de descentralización vai estar sempre atado ás súas orixes. Non é o mesmo descentralizar un Estado por mor da reivindicación política dun dos seus territorios que facelo por mera iniciativa dun Goberno central que impón o proceso desde arriba. O caso de España, que desde a Transición está inmersa nunha acelerada descentralización política e fiscal, comparte esas dúas orixes aparentemente contraditorias. Por unha banda, o actual Estado das autonomías non se entende sen as demandas de nacionalidades históricas como Cataluña, pero tampouco sen a vontade decidida do Estado por implantar un «café para todos».
Certo é que o tempo afianzou o modelo e unha gran maioría dos territorios hoxe non están dispostos a renunciar a ese poder cedido. Pero non é menos certo que segue habendo diferenzas moi profundas no modo de concibir a descentralización. Mentres uns enténdena como un compendio de institucións que responden ás necesidades dunha administración unitaria descentralizada, outros aspiran a unhas institucións de corte federal. O meollo da cuestión é, pois, a soberanía: como se reparte, quen a exerce e que implica.
Nun Estado unitario descentralizado a soberanía recae na súa práctica totalidade na administración xeral, mentres que nos modelos de corte federal esa soberanía é compartida. Iso implica recoñecer que os territorios son soberanos para poder decidir sobre diversos aspectos que afectan aos seus cidadáns o que, na práctica, significa que os territorios non son iguais.
O actual modelo español de financiamento autonómico avanzou considerablemente cara a un modelo federal, recoñecendo esa diversidade e soberanía aos territorios. Con todo, segue sen asumirse por unha gran parte das comunidades autónomas a esencia do federalismo e ese é un conflito que rexorde cada vez que se reabre a discusión sobre como cambiar o financiamento das autonomías.
O financiamento autonómico presenta importantes problemas de suficiencia e equidade que teñen a súa raíz tanto no seu deseño e nos problemas económicos da facenda estatal como na pretensión de manter un statu quo que acaba por socavar os principios do modelo. Nun sistema de corte federal ten que existir certo grao de desigualdade que deriva das diferenzas de preferencias e recursos entre territorios, pero non de cláusulas políticas que xeran desigualdades inxustificables e que rompen co principio de equidade.
Tendo isto en conta, se o que pretenden os territorios é que os cidadáns reciban os mesmos bens e servizos, independentemente das preferencias e recursos de cada territorio, entón o modelo debería renunciar á súa complexidade actual, dando ao Estado unha maior relevancia na dotación de servizos públicos fundamentais das comunidades autónomas.
Se ao que se aspira é a un modelo onde se recoñeza que os territorios non son iguais, xa que parten de diferentes preferencias e recursos, pero onde se trate de respectar a equidade, entón o modelo de financiamento e o Estado en xeral, deberían seguir camiñando sobre os principios do federalismo.