Negacionismo: o peso dos mortos


Preparando clases leo en Margaret MacMillan que os réximes autoritarios utilizan a xestión da memoria do pasado -fala da China de Mao- como «un medio de control social» e tamén fai referencia á investigación da historiadora Esther Delisle sobre a elite franco-canadiana simpatizante do réxime de Vichy -colaboracionistas cos nazis- e «o silencio e as mentiras» daqueles homes que tiñan que «esquecer e facer esquecer a outros a súa atracción polo fascismo». MacMillan considera que se abusa da Historia «cando a xente intenta ignorar ou incluso suprimir probas que poderían impugnar a visión do pasado que prefiren».

Conforme o coñecemento do pasado deixa ao descuberto o carácter xenocida do franquismo, a medida que a Historia chama ás cousas polo seu nome e non polo que lle deu a ditadura (golpe, non guerra; asasinato, non fusilamento), reaparece un desesperado e romántico franquismo sociolóxico. Vémolo estes días, a conta do traslado dos restos do ditador, entre quen creron que reconciliación significaba esquecer e deixar de historiar porque nunca entenderon a reclamación de memoria que fixo Jorge Semprún dende 1975. Xa pasou antes doutro xeito, cos nostálxicos lectores de Vizcaíno Casas na Transición e cos entusiastas da versión franquista da historia de Pío Moa a comezos deste século. Preferiron ficción e mentira.

Este burdo negacionismo vai ser unha oportunidade de superar o silencio e as mentiras daqueles homes, recoñecer as verdades incómodas do pasado e que os historiadores falemos da Historia mal contada e acheguemos ao público os resultados das investigacións das últimas décadas. O negacionismo é unha reacción ben coñecida, apareceu en Francia cando se desvelaron os episodios de Maurice Papon e Klaus Barbie, pero alentou que o réxime de Vichy fose mellor indagado polas historiadoras, despois de corenta anos de democracia. Tamén pasou moito tempo antes de que se atendera á memoria de superviventes do Holocausto como Primo Levi ou Anise Postel-Vinay.

En España, nos últimos corenta anos a memoria estivo dominada pola lóxica da reconciliación, da que por idade e destreza historiográfica Santos Juliá foi un dos mellores expoñentes. Finado o día anterior da saída do ditador non puido vivir o que repetidamente reclamara por razóns intelectuais, históricas e de memoria persoal. Despois de corenta anos, este traslado de Cuelgamuros a Mingorrubio clausura simbolicamente o enfoque da reconciliación herdado do franquismo para situarnos noutra xeira definida pola democracia, os seus valores e a súa impronta nas xeracións máis novas. Asumida a reconciliación pública entre os contendentes -a privada foi outra cousa-, afrontar o pasado incómodo só poderá facerse dende unha memoria democrática.

En 1977 o peso da memoria era moito maior que agora, houbo unha explosión de historia e información sobre a República e a guerra, pero pouco se puido facer con toda aquela información, agás impor a superioridade moral do antifranquismo fronte ao franquismo. Non foi pouco, pero inevitablemente aquel triunfo foise co tempo. Marx rescribiu a Mateo para decir que «a revolución (a liberal) debe deixar que os mortos enterren aos seus mortos, para cobrar conciencia do seu propio contido». Pois iso.

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
18 votos
Comentarios

Negacionismo: o peso dos mortos