O título deste artigo contén dúas admiracións -e podería amosar máis- porque teño a pretensión de que se lea como un aturuxo, bravo e forte como os aturuxos dos mozos montañeses nas festas do Pico Sacro no século XIX. O título reproduce o dun libro que lin, con fervor, nos dous últimos días: ¡Viva el latín! Obra do filólogo italiano Nicola Gardini, profesor na Universidade de Oxford nado en 1965, titúlase, na súa lingua, Viva il latino. Storie e bellezza di una lingua inutile (2016), título que se traduce literalmente na edición castelá, ¡Viva el latín! Historias y belleza de una lengua inútil (Barcelona, Crítica, 2017). En principio, parece que hai unha contradictio in terminis entre o aturulo a favor da lingua latina e o enunciado na segunda parte do título, a «lingua inútil». No último capítulo, «Elogio… de la lengua inútil», o autor ofrécenos unha sabia lección sobre a utilidade de certas cousas que moitos consideran inútiles.
Lendo este coidado libro do profesor Gardini lembrei en todo momento o escrito no seu día polo profesor alemán Wilfried Stroh El latín ha muerto, ¡viva el latín! Breve historia de una gran lengua (Barcelona, Subsuelo, 2012), do que fixen unha recensión nun Beatus de La Voz de Galicia. Hai neste volume algunhas páxinas realmente memorables, como aquela en que o autor afirma que o latinista máis famoso de Tréveris foi Karl Marx.
Simplificando un pouco, eu diría que o libro do profesor alemán é unha defensa e ilustración da lingua latina feitas para entender hoxe, mentres que o do profesor italiano é unha reflexión entusiasta e moi orixinal sobre as grandes voces da literatura latina, xusto as que construíron o gran latín que, a través dos humanistas do Renacemento, chegou a nós.
Hai, nas páxinas de Nicola Gardini, algunhas faíscas de autobiografía, reveladoras, algunhas, do que el, como persoa, lle debe ao latín, unha delas moi importante: «De los autores antiguos, Séneca es el que más me ha ayudado a vivir. Con Virgilio me conmuevo; con Tácito me apasiono ante la crueldad; con Lucrecio me alejo, me sumerjo y me siento dentro de un torbellino; con Cicerón sueño la perfección en todo: pensamiento, discurso, comportamiento. Séneca me da lecciones de felicidad». Boto tamén de menos, nesta escolma de grandes autores, o nome de Horacio, a quen lle dedica un capítulo cheo de gabanzas do que salienta a súa radical oposición a calquera forma de vulgaridade («Odi profanum vulgus et arceo»). De vivir hoxe, don Ramón Otero Pedrayo, devoto seareiro da latinidade, sería o lector máis entusiasta do libro do profesor Nicola Gardini. Porque o universo de don Ramón, como o Mondoñedo de Cunqueiro, «é rico en pan, en augas e en latín».