A memoria dos avós


Hai anos, cando vivía en Madrid, collendo o avión para Galicia no aeroporto de Barajas ocorréuseme preguntar ao taxista polo nome dos lugares que iamos deixando atrás. O home ollou para min ao través do espello retrovisor sen entender moi ben a pregunta. Eu expliqueille, por falar, que en Galicia cada recanto da paisaxe, cada volta do camiño, cada lugariño, cada casiña ou curruncho tiñan nome, ás veces incluso máis de un, e quería saber como lle dicían á paisaxe aquela. O taxista volveu ollar polo espello e, cheo de razón, espetoume: «Aquí a todo le decimos igual, el páramo». 

Seguramente non é así, pero daquela eu lembrei cando saiamos a pasear o meu irmán e mais eu co meu avó nas tardes dos sábados e parabamos na ponte da Caeira en Pontevedra, e o vello poñíase a ollar a paisaxe e a recitar os nomes de cada lugar que daba a vista: as Correntes, o Burgo Grande, o Burgo Pequeno, as Corbaceiras, a Moureira, Alba, Monteporreiro, a Fracha alá no alto, Montecelo, as Xunqueiras, a Seca de Abaixo, O Borrón… e non paraba. No lugar onde vivo, en apenas mil metros cadrados de terra, hai seis nomes distintos de leiras e cuartillos: a microtoponimia, cuxa memoria estamos perdendo e que Filgueira Valverde chegou calcular en case tres millóns de referencias.

A densidade de entidades de poboación en Galicia dá 50 topónimos por quilómetro cadrado. Cada recanto, cada pequena ou mediana encosta, cada reviravolta ou parada teñen nome. E todas significan algo. Todas teñen memoria. O Nomenclátor do ano 2013 rexistra 41.409 nomes de lugar, que son máis da metade dos de España (61.707 topónimos en todo o Estado, segundo o INE no 2015), e bastante máis ca todo Portugal (26.797). Refírome exclusivamente a nomes de entidades de poboación. Non falamos da microtoponimia: fontes, camiños, toxeiras, anacos no monte, leiras, cortiñas, valos, portas e portelos. A paisaxe mais humanizada e traballada do mundo, segundo palabras de Otero Pedrayo. A memoria dos avós.

O seminario de Toponimia da Real Academia Galega vén traballando dende hai anos na recolleita de toda esta información que por unha banda é a memoria de nós (da nosa historia, da nosa economía tradicional, da nosa identidade colectiva) e por outra banda constitúe unha ferramenta básica para operar no país: dende a sanidade para atender a poboación dispersa á organización do territorio, atención aos incendios forestais, infraestrutura de servizos, explotación da propiedade, planificación do medio ambiente, recursos turísticos, patrimonio cultural, etcétera. E iso sen falar da toponimia do mar (talasonimia), que multiplica a terrestre. Saber de nós, en definitiva, conscientes dun patrimonio que poucos pobos teñen no mundo e que podemos estar a deixar marchar, coma quen deixa que lle pase por riba unha apisoadora.

Por Víctor F. Freixanes Presidente da Real Academia Galega

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
26 votos
Comentarios

A memoria dos avós