CONTABAN os vellos do Morrazo que nalgunhas casas aínda escondían as moedas de ouro debaixo das parras: vellos dobróns das Indias; e que había tallos, pezas labradas, anacos de madeiras coas marcas da batalla. Poucos acontecementos deixaron en nós tanto espacio para a imaxinación e a fantasía. As crónicas falan de 1.500 carros do país a desembarcar o tesouro da Gran Flota das Américas, acosada pola escuadra anglo-holandesa no fondal da ría, na ensenada de San Simón (43 navíos), e os paisanos a carrexar a prata polos camiños, ata a vila de Astorga. Na cidade de Londres, perto de Picadilly Circus, hai unha pequena rúa que leva o nome de Vigo: Vigo Street, en lembranza da batalla (igual que ata hai pouco había outra, A Coruña Road, non sei se en recordo de Elviña). Xulio Verne, na súa novela Vinte mil leguas de viaxe submariña , xustifica a fortuna do capitán Nemo co levantamento periódico que o Nautilus realizaba dos restos dos galeóns de Rande. Trescentos anos despois, Galicia conmemora aquel acontecemento histórico, capítulo importante da chamada guerra de Sucesión (1701-1714), que enfrentou ás grandes potencias europeas e arrebatou definitivamente o control dos océanos ás escuadras española e francesa, cunha magna exposición que acaba de inaugurarse na Zona Franca de Vigo. Arde o mar... , titúlase, relembrando un verso atribuído ás veces ó Padre Benito Jerónimo Feijoo e que probablemente pertence ó seu irmán Plácido. «Mirei as naves arder, vin volto en volcán o mar...». O visitante ten diante de si un capítulo especialmente significativo e emocionante da nosa historia. Román Pereiro, coleccionista e mecenas das artes, dispón dunha das coleccións de mapas históricos máis interesantes da época. As potencias europeas (Inglaterra, Holanda, Alemaña) adicaron unha extraordinaria atención á difusión e propaganda do suceso: as defensas da ría, a formación das escuadras manobrando na ensenada, o desembarco nas praias, o terror... Aínda estaba recente a memoria de Drake estragando as aldeas, Vigo, Pontevedra... As racias do corsario bereber... Robert Stenuit, nos anos 50, intentou recuperar os galeóns e algo logrou, como lograron outros, pero non matou o misterio, ó contrario: nos fondos lamaguentos de Rande dorme o tesouro, como na novela de Verne, e durmirá seguramente ata o final dos tempos. Xa é máis difícil de entender (e de explicar) esta teima nosa de non dar unido esforzos para afirmar ou difundir o que temos. A batalla de Rande, cos seus galeóns asulagados e os seus misterios, coa súa parte de realidade e a súa parte de fantasía, cos seus achádegos arqueolóxicos e os seus restos, algúns deles a adornar as rúas e as prazas das dúas capitais das rías (Vigo e Pontevedra), ben merece a conmemoración e o esforzo económico e intelectual da mostra que comentamos. Algunhas das pezas e documentos que se exhiben proceden de museos e arquivos de difícil acceso: holandeses, británicos, españois, alemáns, que obrigaron a unha xestión demorada e custosa. Máis difícil de entender é, repito, que con a penas tres meses de diferencia, teñamos non unha senón dúas exposicións sobre o mesmo asunto: a primeira, que agora comentamos, patrocinada pola Zona Franca de Vigo; a segunda, a inaugurar o próximo mes de novembro, promovida por Caixanova. Seguimos na mesma. Tres universidades, tres orquestras sinfónicas (polo menos), non sei cantos museos de arte contemporánea, catro ou cinco entradas de ferrocarril de alta velocidade (ou ningunha), 3.868 parroquias, trescentas casas da cultura (sen coordenación entre elas), dúas ou tres ortografías para a lingua do país, un polígono industrial en cada aldea, nove ou dez arquivos abertos de documentación e investigación sobre os mesmos temas... Tire o lector as súas propias conclusións.