VÍCTOR F. FREIXANES VENTO NAS VELAS
30 mar 2001 . Actualizado a las 07:00 h.Pídenme tres palabras. Tres palabras a escoller no patrimonio da lingua. Tres palabras favoritas, que é como escolmar nunha palleira, ou como aquilo que contaba San Agostiño cando lle preguntaban polo misterio da Santísima Trinidade: «¿queredes encerrar a inmensidade do océano nesa poza cativa que acabades de facer na praia?». Non falo de palabras solemnes. Palabras humildes, domésticas. Abofé que non é cuestión doada. Escórrensenos entre os dedos. Son distintas segundo o día, o estado de ánimo, mesmo a climatoloxía. ¿Poderían ser outras? Seguro. Pero velaquí van as miñas: berce, bolboreta, luar. Luar era a palabra galega que máis gustaba a Federico García Lorca. Contoumo Blanco Amor, amigo do granadino, que o axudou na redacción dos Seis poemas galegos (1936). A danza da lúa na Quintana é un magnífico e marabilloso luar. Luz de prata, tal que o espírito da noite. Música das altas esferas. Tamén era unha das palabras favoritas de Eduardo Pondal. O berce está nos principios. O luar pertence ós espacios etéreos, non é doado de apreixar, é coma un resplandor, instante luminoso que recorta os contornos das cousas contra o horizonte nocturno. O berce, pola contra, nace da terra. O berce é raíz, torgo, lentura, calor húmida a ascender das profundidades, que vén pegada ós dedos cando afondamos nela na procura da flor da vida. Berce rima con arado, bico, xermolo, cópula, árbore, andamio... Que curioso o mundo das palabras. En galego, coma en latín, os nomes das fruteiras son preferentemente femininos porque traen a lembranza da terra nutricia, o recordo das orixes: maceira, nogueira, pereira, ameixeira... Eros e Tánatos Simbolicamente, o berce está emparentado co lume. O luar co aire, e mais coa auga. O primeiro é un elemento quente. O segundo, frío. Eros e Tánatos. Escribo este artigo a vagallón, deixando correr as ideas. A terceira palabra é bolboreta. Así coma as anteriores semellan máis ben estáticas, esta representa o movemento. Puiden escoller paxaro, música, cantiga, que tamén son movemento. Mais prefiro bolboreta. Na música das súas sílabas latexa o vo da fantasía. A fraxilidade do instante. Disque algunhas a penas viven vintecatro horas, o tempo suficiente para amosar a beleza, esencialmente fráxil, fuxidía. Outras, as avelaíñas nocturnas, son símbolo da sorte. Os avós sabían que, cando unha avelaíña anda na luz ou vén bater contra o cristal da fiestra, trae sempre unha noticia: novas dos parentes de América, carta do fillo ausente, o nacemento dun neto... Os meus amigos lingüistas queren facer un Diccionario de Preferencias: escolma subxectiva dos falantes. Palabras para explicar o mundo. Ten algo de diván de psiquiatra. Os esquimais coñecen dezaseis maneiras distintas de denominar a cor branca, que para nós é única. No seu mundo de xelo, os matices son categorías. En contra do que moitas veces pensamos, nada é único nin uniforme, todo depende da condición e da mirada. Noutra ocasión fixemos un experimento parecido coas palabras galegas, para ver cales eran as que amosaban máis sinónimos, máis matices, acepcións ou variedades. Curiosamente, as dúas primeiras foron chover (34 variantes ou acepcións distintas, moi por riba doutras linguas veciñas) e chorar, que entre nós, como todo o mundo sabe, é unha secreta variante da choiva.