O «diálogo infinito» de Pexegueiro

Xesús Fraga
xesús fraga REDACCIÓN / LA VOZ

CULTURA

Detalle de dúas das ilustracións de Pexegueiro para o seu libro.
Detalle de dúas das ilustracións de Pexegueiro para o seu libro.

O poeta escribe e tamén debuxa en «Rizo y Riza. Un brindis por la vida»

15 nov 2021 . Actualizado a las 05:00 h.

Os versos e os debuxos saídos da man de Alfonso Pexegueiro (Angoares, Ponteareas, 1948) conviven no seu último libro, Rizo y Riza. Un brindis por la vida (Lumbría), coa naturalidade dun discurso que o escritor concibe como «infinito» e que non exclúe a música, que soa «fóra de campo, mais configura o poema, dálle voz externa, coma un son de mar, de cometas, universos, silencios...», describe o escritor. Como se acada esa convivencia, tan lograda que semella espontánea? «Chégase, creo eu, aprendendo a escoitar, calidade necesaria para ser poeta e para captar eses discursos e facelos convivir; escoitando a natureza, por exemplo, a súa música, as súas colores, os seus silencios; son perspectivas e experiencias complementarias que, se se sabe escoitar enriquecen o poema», sostén Pexegueiro.

Rizo y Riza supón o regreso aos versos tras máis dun decenio do autor do clásico Seraogna, incluído na Biblioteca 120 de La Voz, un fito nunha obra poética formulada como «un diálogo, unha escoita atenta dialogada para transformar o mundo» e que enraíza co territorio da infancia. «Esa “naturalidade” , penso, é porque dalgunha maneira o inconsciente púxose a traballar moi cedo, xa na primeira infancia. A naturalidade, coido, tamén pode ser porque xa de neno cuestionaba eu as formas violentas de vivir, esa violencia social e familiar, os malos tratos, a vinganza ancestral», reflexiona.

Esa alusión á infancia é pertinente tamén polos debuxos que Pexegueiro incorporou ao libro, non como ilustracións, senón como parte dun todo indisociable do texto. «Para a miña sorpresa, xurdiron o ano pasado coa pandemia, como unha eclosión; eu non son pintor, nin antes nin agora, pero igual teño que recoñecer que esta forma de debuxo ven do máis fondo do inconsciente e que nese espazo descoñecido se dan forma, color, música e palabra, e que xurdiron cunha clara mensaxe de renovación», describe. «Devólvennos á orixe, ao esquema, sen a arrogancia do concepto. Os debuxos entroncan coa filoxenética, aqueles debuxos primitivos: petróglifos, arte rupestre… antes da linguaxe, entroncan coa infancia do ser humano, como especie, con aquela inquietude primaria, e tamén entroncan coa ontoxenética, o debuxo infantil e a súa liberdade como individuos; os debuxos expresan as dúas infancias, a da especie e a do individuo», continúa o poeta, quen ve na infancia a base da súa escrita, xunto co feminino e a liberdade. «A idade infantil desaparece, a infancia permanece sempre. Con este sentir levado á escrita, cóbrese un oco enorme que a literatura e a filosofía deixaron na historia da humanidade», engade. 

Natureza e linguaxe

Como moitos outros poetas, Pexegueiro tamén amosa unha preocupación pola lingua como ferramenta que non só comunica, senón que tamén constrúe o mundo: «Somos natureza e linguaxe», sostén. Sobre o acto de crear, afirma: «O poeta cando crea ten que estar na orixe e no final, coma un arco tensado, e aí recoller o que a creación garda, agacha. Pasado e futuro son misterios do presente. Pero o poeta ten que saber estar nun sitio e noutro ao mesmo tempo». «Creo que estamos nun momento que o mellor é escribir desde fóra da Literatura, afastados do poder e da gramática involutiva, escribir desde o descoñecemento ou el non-coñecer, e máis unha literatura do dicir que do contar: Érase una vez… Descubrir a ferida que a Humanidade se fixo a si mesma, e curala», expón.

Ese diálogo esténdese a unha sorte de canon persoal do poeta, onde se atopan, entre outros, os cancioneiros, Rosalía e Dante. Sobre este último di Pexegueiro: «Creo que os dous traballamos na mesma montaña: a do exilio e a do amor. Cando estaba rematando Mañana vino a verme la luna de los pájaros grandes, libro que publicará en breve Lumbría, despois de 34 anos con el, estaba tamén relendo a Dante, nas excelentes versións de José María Micó e Darío Xohan Cabana, e a cada páxina comprobaba que tiñamos moitas cousas en común: tumbas abertas sangrando».

De Rosalía de Castro, á marxe do que significa para Galicia, o culpable foi Celso Emilio Ferreiro cando en 1978 fixo unha reseña de Mar e naufraxio no diario ABC, libro que relacionou con Rosalía e o Rexurdimento galego, reseña que eu descubrín no 2014. «Mar e naufraxio», escribiu Celso Emilio, «se enrola en la vieja andadura galaica de la poesía testimonial, iniciada en el rexurdimento por Rosalía de Castro y no acallada hasta hoy mismo siguen siendo válidas las palabras airadas de la marginación y del olvido seculares de una tierra empobrecida por el abandono y la incuria». Recoñecín esa débeda con Galicia.

Os cancioneiros galegos son parte da poesía máis fermosa que poiden ler, xunto o Cantar de Cantares: aquel Mendiño, Sedíame eu na illa de San Simón, que eu metamorfoseo no corpo a percura da linguaxe, esa relación clandestina do amor. Martin Codax, en Vigo bailava, corpo velido; ou Nuno Fernandes de Torneol, tan vixente hoxe: Vós lhi tolhestes os ramos en que siian/ e lhis secastes as fontes en que bevian.