Do caruncho do centeo galego ao LSD

O documental «Negro púrpura» indaga a historia social e o esplendor do dentón

A memoria dos maiores é un dos piares do documental
A memoria dos maiores é un dos piares do documental

Redacción / La Voz

Dentón, caruncho, cornello, cornecho, gran de corvo, cornizó, xoio, cornecelo, [cornezuelo, en castelán]... Moitos nomes para definir unha soa cousa, un pequeno parasito das gramíneas que se dá especialmente no centeo e cuxo comercio viviu en Galicia un momento de gran esplendor -falouse del como o volframio vexetal- pero que hai décadas que caeu no esquecemento. Foi nesa néboa do tempo na que se fixo presente, alá polo 2016, cando unha amiga lles soltou a Sabela Iglesias e Adriana P. Villanueva -cineastas e socias da produtora Illa Bufarda- que a súa avoa «traficara con LSD». Aquel conto deixounas pampas. Explicoulles que había un fungo que tivera gran relevancia na economía da Galicia interior, desde onde se exportaba a EE.UU., Alemaña ou Suíza. Un dos compradores era o laboratorio Sandoz, onde traballaba o químico suízo Albert Hofmann, quen nos anos corenta experimentou en Basilea cos efectos alucinóxenos psicotrópicos dun dos principios activos do cornello -mentres estudaba os seus alcaloides-: a dietilamida de ácido lisérxico, o LSD.

Aquel relato quedou prendido nas cabezas das dúas realizadoras, cuxa curiosidade as levou a investigar e ir atando cabos ata albiscar a dimensión real do caruncho, que excedía un asunto de drogas e ofrecía infindas ramificacións. Que se o Camiño de Santiago, que se era un veleno, que se se empregaba como abortivo, ou como antihemorráxico, que se había agardando un mercado, unha rede de contactos entre intermediarios e multinacionais farmacéuticas, tecnoloxías alemás para multiplicar a súa produción, Zeltia e o seu Purpuripan, a CIA

As cineastas Sabela Iglesias e Adriana Villanueva (dereita), directoras do documental
As cineastas Sabela Iglesias e Adriana Villanueva (dereita), directoras do documental

Estaban perante unha historia que debía ser contada. «En Galicia tiñamos un dos cornellos máis valorados do mundo, que dinamizou a economía das zonas rurais. Todo iso non o sabiamos e ocorreu nos anos 50, nós non estabamos aquí pero non é un tempo tan afastado. Teriamos que ter escoitado algo aos nosos avós, aos nosos veciños… E iso tamén sorprende: a nosa xeración non tiña nin idea», subliña Iglesias.

A avoa traficante foi unha das moitas persoas entrevistadas nun arduo labor de documentación que comezaron Sabela Iglesias (Mesía, 1987) e Adriana P. Villanueva (Corcubión, 1987) e cuxo resultado final é a película Negro púrpura, que este martes se pre-estrea na sesión inaugural da 16.ª edición da MICE (Mostra Internacional de Cinema Etnográfico do Museo do Pobo Galego).

Deseguida detectaron unha das principais dificultades que deberían enfrontar neste proxecto, a memoria, que era a súa maior aliada e tamén un fenomenal atranco. «En algunhas das persoas posibles informantes atopámonos co problema da falta de memoria, verdadeira barreira neste proceso... Con moitos non foi posible obter a súa testemuña debido ao deterioro causado pola avanzada idade», sinala Iglesias.

O filme, dalgún xeito, eríxese así como un canto a unha forma de vida que está desaparecendo. «Ao tratar o dentón foron chegando a nós moitos outros temas. Entre eles, queriamos abordar ese envellecemento, o abandono do medio rural, e ata como se vai perdendo a sabedoría popular, o delicada que é a memoria. Atopamos xente que quería contarnos a historia pero a súa cabeza xa non llo permitía. Era unha loita contra o tempo», anota Villanueva. 

Patrimonio inmaterial

Puideron enmascarar estas eivas. Pero non. Aquel muro tornouse oportunidade. A idea era amosar testemuñas tal e como son. «Pídeslle a alguén que che conte algo e hai cousas das que non se acorda, outras engade do seu recordo feitos que obxectivamente non foron así. Como é a realidade, como son os recordos. Ao natural. O documental non é un labor científico nin ensaístico. Foi máis ben facer unha defensa desa memoria colectiva -profunda Villanueva-. Si, é como unha recolla de patrimonio inmaterial».

Procuraron -terza Iglesias- que o achegamento ás testemuñas fose dun xeito persoal, íntimo: «Ás veces un silencio ou facer o seguimento coa cámara da personaxe no seu día a día nos parecía que contaba moito, non só do caruncho, tamén de como é vivir hoxe no medio rural, entrelazando o pasado co presente».

A información é moi fragmentada, desigual, con enfoques diversos. «Ás veces entrábannos dúbidas: isto que está dicindo contradise co daqueloutro; pero tamén pensabamos que nun relato sucede así, que cada un ve as cousas á súa maneira. Cremos que iso enriquece, que non hai que esconder as contradicións, que debiamos amosar como recorda a xente as cousas». Tampouco querían unha narración moi pechada, así o papel do espectador sería máis activo, para que faga a súa propia composición. «Haberá un certo público ao que a película lle decepcione porque non é conclusiva, non é un estudo científico nin rigoroso; a xente que vaia buscando iso non o encontrará», advirte Villanueva, que entende o filme como unha porta de entrada a un universo moi rico.

A película viaxa no tempo para rescatar a historia social do fungo do centeo
A película viaxa no tempo para rescatar a historia social do fungo do centeo

«Houbo a quen o cornello lle quitou a fame da casa»

O cornello tivo gran importancia económica, a moi distintos niveis. «Houbo a quen lle quitou a fame da casa», di un dos protagonistas de Negro púrpura, que lembra que aqueles eran tempos de pobreza, nos que non había onde traballar, e que o que se gañaba por apañar unha tarde no fungo multiplicaba o importe dun xornal. O seu comercio fixo vivir un gran auxe a lugares como Dacón, no concello ourensán de Maside, que chegaron a ter até casino e hoxe esmorecen. «Ver como unha aldea así se vén abaixo é substantivo para esta película», explica Adriana P. Villanueva, que engade que é o primeiro filme que acomete Illa Bufarda que non é por encargo, e que asumir todos os riscos tamén lles deu liberdade absoluta para construílo, para tirar propostas estéticas e narrativas máis de seu. Iso inclúe a banda sonora, para a que buscaron ao compositor vigués Paulo Pascual, cuxa música feita co modulador de ondas Theremin reforza a atmosfera de misterio do relato (e a súa faciana dolorosa relacionada coa enfermidade).

Vive Camino

Toda la información sobre el Camino de Santiago en Vive Camino

Votación
9 votos
Comentarios

Do caruncho do centeo galego ao LSD