No alto de Moimenta, o día camiña acompasado ao andar dun can de palleiro que leva no rabo a cor da tarde. Cando enfilas a baixada para a igrexa de Macenda, tres cabalos pacen nun campo. Paras nunha pista barrosa entre eucaliptos novos e penedos enfurruxados polos lumes dos anos anteriores nestes montes sementados de pedregais. Áridas terras ao pé do Iroite, no camiño de Noia. Mentres tomas imaxes destas penas con formas de animais primitivos, no coche soa Never be mine, canción de Angel Olson, a formidable cantante e guitarrista norteamericana que viras o pasado mes de maio en Compostela.
Reptando descendes lentamente ata a aldea de Insuachán. Dous vellos saúdan nun cruzamento. Hai hórreos e pombais neste currucho do monte. Nunha casa mesmo están xa colocadas as luces do Nadal. Logo de atravesar Belles de Abaixo, dende un alto: a ría ao fondo, detrás do longo e estreito val de Treites e Valmaior. Uns pasos máis adiante, ao lado dun pequeno lavadoiro, vindo dende moi lonxe, unha voz diche: Falan dos fenicios e dos gregos; falan dos celtas e dos lusitanos, suevos e de toda esa tropa que se animou a conquistar esta terra. Mais que digan o que queiran, nós somos fillos do sacho, da eixada e do arado. Din que os celtas, eses indoeuropeos que se asentaron entre nós, eran chepudos. Pero a nosa xente viña dunha liñaxe de xuízo un pouco descarrilado (choqueiros) e tamén era herdeira dos druídas e logo dos alquimistas (experimentos con apócemas, augardentes e conxuros...) e tiña certo parentesco coas bruxas (non con esas bonitas que saen no anuncio da tele), senón coas de antes de Cristo (feas, desdentadas e con verrugas na cara).
Viñeron despois os romanos. Tardaron moitos anos en someternos e aínda tivemos forzas para botarlles un cabo aos nosos irmáns os lusitanos na loita contra os invasores. Todo un Imperio contra unha aldea sen Astérix nin Obélix. Legáronnos, entre outras cousas, o nome de Gallaecia. E máis tarde chegaron os árabes, que non pasaron de Tui, a pesares das devastadoras incursións de Almanzor, que mesmo entrou en Compostela. Entre medias, o que agora só é unha casa de comidas na Escravitude, a Raíña Lupa, segundo conta a lenda, xa daquela era considerada comunista (canto tempo levan vindo para roubarnos as vacas e aínda non chegaron!). Tamén hai quen di que tiña dragóns e que cando os discípulos do apóstolo Santiago chegaron a Padrón fóronlle pedir dous bois e ela apurroulles os dragóns, mais os animais quedaron petrificados ao ver as cruces que portaban os cristiáns. A Raíña Lupa viviu no Pico Sacro e contan que destronou 27 reis. Mandaba carallo con ela!
Máis dolorosas cás invasións do suevos e dos celtas bretóns, que viñeron fuxindo dos anglosaxóns, foron as frecuentes incursións nas nosas costas dos viquingos. Entre nós son soados os desembarcos nas Torres do Oeste en Catoira e tamén nas praias de Carnota, onde os nativos lles facían fronte armados nas escarpadas ladeiras do Monte Pindo. Esas dúas vilas e outras máis sufriron as incursións punitivas desa xente do norte que entón facía o que quería: asasinar, saquear, violar... Eran piratas brancos, homes máis libres, que nos consideraban, coma agora, morenos e do sur, corruptos, tramposos e por enriba menos libres ca eles. Carallo coa xente civilizada!
Os franceses aguantaron pouco aquí. Contra eles empregamos a imaxinación. Puxemos en práctica por vez primeira na historia a guerra de guerriñas. Cando marcharon, co rabo entre as pernas, algúns dos soldados do Napoleón ficaron entre nós. Entre eles, o teu tataravó. E dixen: «Si. Así foi. Namorouse dunha muller de Abanqueiro e quedou aquí. Tivo que facerse valer antes de ser aceptado na parroquia para poder xogar aos birlos no campo da Fieiteira todos os domingos ao saír da misa. O noso tátara era un auténtico romántico, desertou por amor. Eu tamén o faría por ti, miña nena».