Pasaba o tempo, e cada vez que a ía ver, sempre a atopaba na mesma postura: sen moverse, coa mirada cravada alá lonxe, no horizonte, por onde se agocha o sol. Os días claros saía ao xardín e sentaba no banco de pedra, debaixo da sombra das cepas e das árbores que rodeaban a grande casa de pedra. Cando chovía non saía; sentaba na fermosa solaina da casa, e miraba polas grandes ventás, pero sempre coa mirada perdida, como se buscase a alguén que se perdera nos montes do horizonte.
Eu medrei, e mandáronme estudar á capital. Pasaron os anos e fiquei a vivir e a traballar lonxe da aldea. Como ocorre con tanos outros, só volvía no verán, durante as festas. Nun deses regresos, pasei por diante do xardín da casa grande, mirei cara a dentro, cara ao xardín, e non a vin; mirei na solaina e tampouco atopei alí a Dona.
Un sentimento de pena apreixábame, e á vez quedei estrañado; o meu interior facía preguntas que eu, por vivir na capital, xa esquecera: afixérame a non preguntar por ninguén.
Pasaban os días, e o verán ía chegando á súa fin. As vacacións esgotábanse. O día antes de partir de volta á capital, quixen realizar o derradeiro percorrido daquel agosto pola aldea.
Camiñei ao longo do río; achegueime ao trabazo do muíño (vin como caía o gran), subín pola carballeira, cheguei ata a ermida do monte, e baixei pola corredoira que pasa por diante da casa grande.
Mirei como quen non quere ver e, porén, agarda que alguén apareza. Mais alí non había ninguén, nin no xardín nin na solaina, e entón algo dende o interior do meu corpo me empurrou a facelo: corrín polo camiño da entrada, púxenme a carón da porta grande de madeira, vella, forte das de antes, de tres follas, e petei coma se a quixese derrubar, pero non saíu ninguén, ninguén me falou. Só o eco do bater me respondía. Daquela, lembrei o tempo en que era rapaz e xogaba por alí.
Entre recordos e o pesar por non ter contestación, botei a andar lixeiro polo xardín. As bágoas non me deixaban ver. Ao chegar á corredoira, dei cun rapaz ao que tirei ao chan, a el e mais a súa carrilana. Parei e axudeino a erguerse. Nese intre escapou da miña boca:
-Ei rapaz, ¿que foi da dona desta casa, a que sempre estaba sentada no xardín?
O rapaz ergueu os ombreiros e marchou cara á súa casa. Eu fixen o mesmo. Despois dun anaco, unha voz chamou por min dende a fiestra dunha vivenda.
Era unha muller de certa idade, gastada polo frío do inverno e o sol das leiras. Entón, ela preguntoume:
-Señor, ¿vostede é quen busca a Dona?
Daquela, preguntei e respondín ao mesmo tempo:
-Son. ¿Onde vai? ¿Que foi dela? ¿Está con algún parente? ¿Morreu?.
Na miña cabeza semellaba que as preguntas non ían deixar de agromar. A muller, cun sorriso amable e ao tempo chea de tristura, contoume o que sucedera:
-Levárona, está na casa grande dos vellos, alá lonxe; agora atópase deitada, xa non é a mesma, non se ten en pé, hai que facerllo todo, é coma un meniño É o que ten ter os nós dela ¿sabes? Ás veces póñena sentada a carón da fiestra. Ela mira ao lonxe e dille baixiño ás mozas que a coidan: «Alí vai o meu Lourenzo, á procura de riqueza». Isto sucede no solpor. As mozas non a entenden, pensan que son cousas da enfermidade e déixana sentada na cama un chisco, ata a hora da cea.
Lourenzo viuna vir ao mundo, viuna medrar, fíxolle compaña na leira longa vida, e acompañouna tamén nos últimos anos da súa existencia. Lourenzo deulle folgos para continuar polo camiño da vida, e ten a esperanza de que algún día o namorado que marchara na procura de riqueza regrese novamente para estar a carón dela na solaina e veren así os dous aquel fermoso solpor que se esvaecía tralos cumios da serra.
E un día pasou, sen que ninguén se decatase: veu Lourenzo, levouna, e ninguén dixo nada, ninguén a botou en falta, non tivo quen a chorase, todo seguía igual.
Ao ano seguinte regresei á aldea, fixen o mesmo de cada tempada estival, fun dar unha volta, e entón contáronme que a Dona morrera, un día deses mornos do inverno, alá por San Martiño. Fun decontado ao cemiterio, púxenlle unha camelia na sepultura e díxenlle:
-Dona, sexa feliz con Lourenzo.
Volvín á aldea, pasei pola casa grande, polo xardín, sentei no banco de pedra, mirei para o horizonte, e vinos: Lourenzo e a Dona ollábanme e riron cara a min.
MARÍA DEL MAR ROO SÁNCHEZ
Ten 40 anos de idade, vive en Bealo (Boiro) e traballa no seu fogar