Vina por primeira vez na Casa de Galicia de Montevideo, aínda que sabía dela polas clases de Serafín Moralejo na facultade. A Santa de Francisco Asorey (1926). Nunca tanta emoción e beleza. Nunca tanta forza, tanta enerxía, tanta memoria da terra. A Xunta de Galicia incorpora ao patrimonio nacional unha das grandes obras da arte galega contemporánea, ata hai pouco propiedade da colectividade emigrante, que a adquirira no ano 1951. Cando eu a vin presidía unha das salas de recepción da presidencia da institución. Os galegos de Montevideo amosábana con orgullo. Agora está aquí coma quen volve a casa.
Son as mulleres de Asorey, moitas delas inspiradas no espírito das Irmandades da Fala nos anoa 20 do pasado século. A Santa, espida, coas mans e as pernas desproporcionadas polo traballo, o peso das cangas, o pano na cabeza e con arracadas, ten unha beleza distinta, certamente singular. Escandalizou a algúns no seu tempo, na Exposición Nacional de Belas Artes, en Madrid, onde lle negaron o primeiro premio, mais hoxe é o símbolo do país. Así o entendía a colectividade emigrante na outra beira do Atlántico: a muller que terma da casa, dos fillos, da memoria dos seus, da facenda e o patrimonio, mesmo da esperanza de que as cousas, malia todo, logo de tanto sacrificio e de tanto traballo, han vir para mellor.
Hai outras mulleres de Asorey. No museo de Pontevedra podemos ver algunhas mostras en escaiola da Naiciña e de O Tesouro, ensaios para a realización definitiva en madeira policromada. Tamén no museo provincial de Lugo, e no museo de Belas Artes da Coruña. Eu teño devoción polo Tesouro: unha muller, podemos imaxinar unha mociña, que leva no colo un xato: o tesouro da casa, algo máis que a economía familiar, segundo nos conta Castelao nunha das súas Cousas. Tamén a Ofrenda a San Ramón Nonato, coa muller axeonllada diante do santo para pedirlle un fillo, outro tesouro na familia. E a Picariña, actualmente en paradeiro descoñecido, con todo o engado da neniña inocente, seria, concentrada. Da Naiciña temos unha réplica en Cambados, o orixinal está no museo de Santa Fe, na Arxentina, e A Filliña atópase no museo de Belas Artes da Coruña. Tamén están as Virxes. O escultor representou varias: unha Doorosa no colexio dos Salesianos en Baracaldo, unha Virxe da Soidade en Bilbao, unha Guadalupe en Rianxo, outra Virxe do Carme en Marín… ademais de retratos particulares como o da condesa de Marín e un boceto da propia muller, de inspiración neoclásica.
Mais a forza das mulleres do artista está nese alento que nace da esencia da terra, unha forza especial, unha tenrura que nos conmove. De entre todas elas, a Santa acaso é a que máis transcende, pola significación da muller na nosa historia e na nosa cultura, pola enerxía e a rexa personalidade que transmite, mesmo na luminosidade da súa ollada.