Que un sistema eléctrico como o ibérico vaia a cero non quere dicir necesariamente que todo se fixese mal. Ao contrario, a xestión que Rede Eléctrica de España fixo desta crise merece ser recoñecida porque repoñer a práctica totalidade do servizo en menos de vinte horas é un fito só ao alcance dos mellores profesionais e equipos. A esta eficacia súmase a decisión de poñer á disposición pública os datos técnicos relacionados co apagón, o que, ademais de ser un signo de transparencia, é tamén o mellor antídoto contra os bulos e as fakenews.
A mala nota non vén de como se xestionou o inédito corte de subministración eléctrica que nos deixou a escuras, senón no feito de que se producise un apagón desa magnitude. Que pasou e por que?
Para entender o sucedido, o primeiro que temos que ter en conta é que no mercado eléctrico a enerxía que se consome e a enerxía que se produce ten que ser a mesma en todo momento. Esa simetría foi a que se perdeu: repentinamente, e sen que até agora se coñeza a causa, desapareceron do sistema 15 gigawatts de electricidade cuxa xeración tiña como fonte a enerxía solar fotovoltaica, que de xeito repentino deixou de achegar esa enerxía ao sistema. Esta perda de enerxía tan elevada en volume e tan repentina explica por que se provocou un cero enerxético.
Pero, aínda así, e ante este tipo de situacións moi improbables, pero posibles, o sistema eléctrico español dispón de ferramentas para que a situación non acabe sendo un desastre. A primeira é a que se coñece como mecanismo de reserva de potencia adicional, antano coñecida como interrompibilidade. Este mecanismo consiste en desconectar da rede eléctrica os grandes consumidores de enerxía, como por exemplo as grandes empresas electrointensivas, para poder así equilibrar o sistema nunha situación de caída de electricidade elevada. Visto o resultado, a potencia asignada a este mecanismo non era suficiente.
A segunda ferramenta para garantir o funcionamento do sistema eléctrico é o mecanismo de capacidade, que consiste en ter as centrais de gas a ralentí para que, en caso necesario, arranquen a plena produción en cuestión de minutos. A raíz do sucedido, esta ferramenta non funcionou, pese a que as centrais asignadas a este mecanismo cobran por estar á disposición do sistema eléctrico ibérico e cobran tamén ante a eventualidade de ter que entrar en servizo.
É neste mecanismo que fallou onde hai que poñer para esixir responsabilidades. Os propietarios desas centrais de gas son as grandes multinacionais eléctricas, cuxos nomes aparecen na factura da luz cada mes. Non é a primeira vez que estas centrais de gas non están preparadas para prestar un servizo de seguridade ao sistema eléctrico polo que pagamos puntualmente. Polo tanto, hai responsabilidades das empresas propietarias destas centrais porque —todo apunta nesa dirección— omitiron o auxilio ao sistema eléctrico ao que están obrigadas.
O sistema eléctrico ibérico, rede case perfecta, non está deseñado para chegar a un mix de xeración de enerxía 100 % renovable. Está pendente a transición a un sistema de xeración de enerxía totalmente verde, pero hoxe aínda se usan centrais convencionais para producir electricidade. Esa convivencia entre o vello e o novo, como tivemos ocasión de comprobar, xa non funciona, e a transición cara a un modelo de xeración cen por cen renovable non pode esperar máis.