De certo nunca se foron. Seguen aí, pousados nos andeis da biblioteca, amoreados ás veces enriba da mesiña do dormitorio, pacientes amigos, agardando quenda ou oportunidade, e nos estantes das librerías, por suposto, que son a primeira ponte comercial entre a creación e a lectura. Onte inaugurouse en Compostela a 39 edición da Feira do Libro, a primeira de Galicia despois deste período de obrigada clausura, disque a primeira de España e mesmo de Europa logo do confinamento. Seis casetas. Cinco librerías e unha editora. Non son moitas. Hai un aquel de resistencia heroica na iniciativa, promovida pola Federación de Libreiros e o Concello da cidade, mais tamén de vontade e de esperanza, porque como dicimos moitas veces nestas mareas a vontade é parte esencial da transformación da realidade adversa. Sen vontade non somos nada. Dicíao o poeta Eliot: «ao ser humano pertence o intento», o resto vén da man dos deuses, ou da fortuna, que é caprichosa.
Volven os libros e en realidade non se foron nunca. Segundo os observatorios de consumo cultural, a lectura (clásicos e contemporáneos) foi a práctica máis común da cidadanía nestes últimos tres meses, lixeiramente desprazada só polo consumo masivo de series ou produtos audiovisuais nas plataformas da Rede. Detrás de uns e de outras está o relato: o discurso da vida, que ás veces tamén é reflexión, porque sen discurso (sen relato) tampouco existimos, ou non nos encontramos a nós mesmos.
Antes definín as librerías (moi conscientemente) como pontes comerciais entre a creación e a lectura. Os libros como obxecto de comercio. Están tamén as bibliotecas, certamente, fundamentais na relación cos lectores. Mais a actividade da librería, alén do servizo de información e consello, que tamén, presenta outra dimensión que cómpre subliñar, non só no que atinxe ao libro senón ao conxunto da produción cultural: o prezo da cultura. Digámolo doutra maneira: a necesaria retribución (retorno económico) que os creadores, produtores e distribuidores necesitan para desenvolver o seu labor, para existir, e por tanto para que poidamos gozar (enriquecernos) do seu traballo. Falo de creadores (eles e elas), tradutores, editores, deseñadores, ilustradores, impresores, distribuidores, mediadores culturais… Todos forman parte dunha cadea que alimenta o proceso e na que cada elo depende do anterior. Neste meses de reclusión obrigada a cultura desempeñou un papel de extraordinaria importancia no desenvolvemento da nosa vida persoal e colectiva, das nosas relación co mundo exterior, mesmo da nosa saúde mental. Os libros son pezas valiosísimas. Pero son tamén o resultado dun proceso que non sempre consideramos, e que tendemos e encher de retórica politicamente correcta, no canto de baixar á prosa de cada día, que é a que nos dá de comer.