FRONTE por fronte, na mesma praza. Un no cume do pazo de Raxoi, cabaleiro da guerra, labrado polo mestre Ferreiro, segundo o canon neoclásico, na man dereita a espada contra o infiel, na esquerda o estandarte da victoria, tal que a tradición medieval o recoñece na batalla de Clavijo (sec. IX). Da memoria de tal batalla, que en realidade nunca existíu, na que as tropas cristiás do rei Ramiro I disque derrotaron miragrosamente as do poderoso Abd-Al-Rahmán III por intercesión directa do Santo, vén estoutra tradición do voto de Santiago, que se materializa cada ano na ofrenta oficial ao Apóstolo por parte do xefe do Estado español, discurso e liturxia que remonta as súas raíces á memoria da conquista, a aniquilación do outro (o que non pensa coma nós) e a protección divina (o pobo elixido, tocado polo dedo de Deus). Que a batalla existise ou non, tanto ten. A historia vén demostrar seguido (tamén nos tempos de hoxe) que as cousas son como acabamos crendo que son, non como realmente sucederon. A xente percibe a realidade como lla contan (case sempre dende o Poder) ou como quere percibila. As estratexias de información e propaganda non son invención de agora. Fronte do pazo de Raxoi álzase a fachada do Obradoiro e detrás, no interior da basílica, coma gardado nun cofre (a marabilla do Pórtico da Gloria), o segundo Santiago, o que labrou o mestre Mateo, presidindo a columna central, a árbore da vida, a memoria de Adán e Eva que conduce ao Paraíso. É outra dimensión, outra cara da mesma moeda, simbolicamente posterior, igual que as representacións do Apóstolo Peregrino. Castelao, na tradición do galeguismo, non a tradición da Reconquista, gostaba máis destoutro fillo do Trono: o Santiago que escoita, sentado na súa cadeira petrucia, as oracións e as demandas dos que o visitan; o Santiago de Europa, que se constrúe arredor do Camiño (os camiños, deberiamos dicir) nun tempo de axitación e dúbida, máis tamén de esperanza e de rexurdimento. ¿Con cal dos dous nos quedamos?¿O galeguista-europeo, contemporáneo dos troveiros das Cantigas, señor do románico e da palabra; ou o fundamentalista-hispánico, xeneral das batallas, príncipe da Cruzada? ¿De que Cruzada? Equivocouse o ministro Trillo sacando do arcón o vello símbolo de Clavijo. Cativos asesores ten, que de tal xeito o aconsellaron. ¿Onde imos co Non Plus Ultra e a Cruz da Victoria, labrada nos uniformes dos soldados que enviamos a Iraq? Máis ca perigoso, paréceme ridículo, por anacrónico e vellouqueiro. Pero é un síntoma de como (aínda) se entenden as cousas entre nós. Unha parte importante da mentalidade española está fóra do tempo, e iso é o que debe preocuparnos: esa ollada cara atrás, esa simpleza. Da tradición e o pasado, hai cousas que pagan a pena e outras que non. Da lectura ou interpretación que en cada momento facemos da memoria, neste caso da memoria colectiva, xorde o modelo de futuro que queremos. O século XXI empezou mal. Unha das víctimas do conflicto no que, queirámolo que non, estamos implicados, é a arbitraxe internacional, o Dereito das Nacións Unidas, construido basicamente despois das grandes guerras do século XX, case que coma unha necesidad de supervivencia, e dinamitado a partir da decisión unilateral dos Estados Unidos (a Administración Bush), cos seus aliados e consentidores. O segundo Apóstolo é a verdadeira Civilización, o Humanismo, a intelixencia (o dereito compartido, que nos obriga a todos) sentada no foro da ONU, ao que haberá que volver se realmente queremos sair desta. O Matamouros é un anacronismo, está morto, ninguén cre nel. Agás o señor ministro.