O primeiro documento en galego do que temos noticia non era unha cantiga de amor, senón un contrato de prestación de servicios, un contrato civil, tal que explicaba onte este xornal facéndose eco da investigación do profesor José Antonio Souto. Unha carta ou documento particular, datado arredor do ano 1175, no que dous irmáns, veciños da Galicia sur, concertan un convenio de mútuo auxilio fronte a terceiros. Prosa pragmática. Nada de fantasías. Tal é a realidade da lingua, e o seu futuro, se futuro queremos ter. A razón de ser do galego está na súa utilidade, e na consciencia que desa utilidade teñan os falantes. Vai unha semana da celebración das Letras Galegas. Compracidos algúns (bastante poucos) nos fastos e nas liturxias do caso, as augas volven ó rego. Non digo que non sexan útiles as liturxias. As sociedades precisan tamén de símbolos, ritos cívicos, celebracións. O malo é cando as celebracións e as liturxias (a representación) ocultan ou disimulan a realidade, impiden o diagnóstico ou serven de cohartada para non actuar. Estamos parados. Levamos case unha década parados. Tampouco digo que non se teña avanzado. Cualitativa e incluso cuantitativamente, malia a perda numérica de galegofalantes, déronse pasos xigantescos. Pero as cuestións de fondo seguen sen resolver (ou a medio resolver, que se cadra é peor), a autocompracencia dalgúns discursos é preocupante, o horizonte anuncia unha sociedade nova, problemas novos, desafíos e oportunidades novas que nuns casos cómpre saber detectar e noutros casos prever (tamén para o idioma) e diante dos cales a penas reaccionamos. Un grupo de empresarios vigueses, preocupados por cuestións diversas, convidáronme hai poucos días a participar nunha agradable comida con demorada tertulia de sobremesa. Os meus amigos esperaban que falase de cultura, de libros, do futuro da lingua, e eu preferín falar de economía, da modernidade, vella teima que comparto coa tradición máis auténtica do galeguismo. Só se logramos unha sociedade nova, consciente, culta, informada e aberta, segura de si mesma e capaz de xerar excedentes para afirmar a súa identidade, poderemos falar dun futuro feliz para a lingua galega. Un país pobre é sempre un país vencido, ou ten moitas posibilidades de selo. O galego é unha marca de identidade e o seu uso, un termómetro da autoestima e do progreso do grupo social que se recoñece a si mesmo sen complexos, sen dependencias. ¿Que queremos facer co galego? Está ben isto das Letras. Foi un magnífico invento. Pero hai que ir máis alá. E estamos parados. Ou peor: instalados, uns na resignación e outros na compracencia. Hai dous tipos de compracencia, a dos que cren que, porque nunca como ata agora o idioma tivo a consideración que ten, xa todo está conseguido e xustificado, e a dos que, canto peor mellor, seguen a crer en solucións de laboratorio, confundindo problemas e prioridades, e non dan sacado a cabeza para ver qué sucede no exterior. Igual que hai dous tipos de resignación: a dos que xa nunca tanto imaxinaron, «¡cando se viu tamaña marabilla!», e a dos que, enrocados no fatalismo do «xa cho dicía eu», decidiron que as cousas son como son e, ademais, non teñen amaño, nin gañas de facelo.