Este curso vimos dedicando estas páxinas aos grandes novelistas europeos e americanos. A novela actual non sería a mesma sen as súas achegas. En outubro falamos de William Faulkner, en novembro de Marcel Proust, en decembro o protagonista foi Franz Kafka. Jorge Luis Borges é o primeiro autor ao que recordamos no recentemente estreado 2016. Esta modesta homenaxe escolar achéganos un pouco a el.
16 ene 2016 . Actualizado a las 11:20 h.Estamos ante un dos grandes escritores do século XX. E coa sorte, para nós, de que escribiu en castelán, polo que podemos lelo directamente, sen traducións. Cego, como Homero, como o seu pai, como a súa avoa, como o seu bisavó. A tráxica cegueira que perseguiu á súa familia e que facía presa nelas na plenitude da vida, conservou en Borges, como no poeta grego, as luces do entendemento para entender a vida como unha ficción, a morte como un soño e a el mesmo como un ser encerrado nun labirinto cheo de libros, metáforas e sentenzas de contido filosófico.
Ocupa un lugar de privilexio na literatura universal polos seus relatos breves. Non necesitou escribir ningunha gran novela para o seu unánime recoñecemento como escritor, a pesar de que nunca lle fose concedido o premio Nobel de Literatura, aínda que iso se debese máis a connotacións de tipo político que á súa falta de méritos literarios. Non tivo sorte Borges coas distincións e recoñecementos. Proba diso é que en 1979 concedéuselle en España o premio Cervantes, pero compartido co poeta da xeración do 27 Gerardo Diego. Contan que, cando o día da entrega, en Alcalá de Henares, atopáronse os dous, Borges, coa súa afiada ironía e certa dose de malicia, díxolle ao español: «Pero vos como os llamáis realmente: ¿sós Gerardo o Diego?».
DATOS BIOGRÁFICOS
Borges (Buenos Aires, 1899-Xenebra, 1986) naceu na capital arxentina e viviu a súa infancia no barrio de Palermo. O seu pai era profesor de inglés e coa súa avoa materna aprendeu este idioma desde moi neno, o que tivo unha enorme importancia na súa posterior formación intelectual, xa que chegou a ser un profundo coñecedor da cultura e da literatura anglo-saxoa.
En 1914 trasládase cos seus pais e irmá a Europa, onde o seu proxenitor vai atopando traballo como profesor en distintos países. Europa está en guerra, pero a familia percorre París, Milán, Venecia, ata asentarse en Xenebra, cidade neutral no conflito bélico. Esta experiencia europea sérvelle ao adolescente Borges para ler a clásicos como Voltaire ou Víctor Hugo, e para entrar en contacto cos movementos vangardistas, como o simbolismo francés e o expresionismo alemán. Desde 1918 a 1921 vive en España (Barcelona, Mallorca, Madrid), coñece a Valle-Inclán, a Juan Ramón Jiménez, a Ortega y Gasset... e relaciónase con moitos escritores do que será logo a xeración do 27. Ao cabo deses tres anos regresa a Buenos Aires, onde comeza unha longa actividade cultural e literaria. Coas irmás Victoria e Silvina Ocampo, e coa axuda e firme amizade de Adolfo Bioy Casares, casado con Silvina, fundan a emblemática revista Sur (1931), ao redor da cal virará o máis notable da literatura arxentina.
A morte do seu pai, en 1938, supón que Borges teña que pórse a traballar e faino como bibliotecario nos arredores de Buenos Aires. Pero comeza a ter problemas coa vista e a partir de agora necesitará a axuda da súa nai e dos seus amigos para poder escribir. En 1948 chega Perón ao Goberno e este cambio político non será nada favorable para Borges. A súa nai e a súa irmá son detidas por pronunciarse contra o novo réxime e Borges acabará facendo pública a súa oposición. O Goberno apartouno do seu posto de bibliotecario e nomeouno inspector de aves e coellos nos mercados da capital. O escritor, xa cego, séntese deshonrado, renuncia ao cargo e dedicarase a escribir e pronunciar conferencias. O seu prestixio vai en aumento e, cando en 1955 cae o peronismo, é nomeado director da Biblioteca Nacional e ingresa na Academia Arxentina das Letras.
Chegan os recoñecementos públicos, os premios, os doutoramentos honoris causa, aínda que o que non chegará nunca é o máis que merecido Nobel. Durante trinta anos foi un firme candidato, pero a Academia sueca tíñao sentenciado porque Borges non era politicamente correcto: non se opuxo á ditadura do golpista Videla en Arxentina e aceptara unha medalla do ditador chileno Pinochet. Neste punto, con todo, habería que matizar que Borges era un conservador, pero non un reaccionario. A súa aceptación da ditadura de Videla e os seus xenerais hai que entendela polo feito de que é quen pon fin, na súa opinión, ao desgoberno do peronismo, por outra banda, o seu gran inimigo político. Así, pois, non se alegra tanto pola chegada do goberno dos militares canto pola caída dos partidarios de Perón, aqueles que o botaron do seu posto de bibliotecario destinándoo a inspector de aves no mercado municipal... E, cando volveran ao goberno en 1974, os peronistas destituírono de novo do seu cargo de director da Biblioteca Nacional, xubilándoo definitivamente.
Borges casou tarde, en 1967, e a súa voda durou moi pouco tempo. Con todo, anos máis tarde volve casar cunha muller moito máis nova, María Kodama, a súa secretaria e lazarillo, á que nomeará herdeira universal da súa obra.
A obra de Borges
É, sen dúbida, o escritor arxentino con maior proxección universal. E un dos grandes da literatura universal do século XX. A súa influencia nas xeracións posteriores é enorme: ningún escritor actual, non só de lingua castelá senón de ningún idioma culto do mundo, descoñece a obra de Borges. Os seus temas teñen pouco que ver coa condición humana de carne e óso, cos que compartimos con el esta vida de mortais limitados pola realidade das nosas existencias. O seu mundo narrativo susténtase sobre a lectura de libros, sobre unha cultura libresca extraordinaria que lle vai facilitar a creación de argumentos de gran atractivo intelectual pola súa simetría e regulada racionalidade. E todo iso expresado nunha prosa transparente, espida na súa aparencia, pero cargada de intencionalidade significativa e suxestiva. Os temas e motivos dos seus relatos son moi recorrentes: o tempo circular e ilusorio, os espellos, os labirintos, os libros imaxinarios... O fantástico vese domesticado pola súa imaxinación razoadora, o que achega moitos dos seus contos a estudos metafísicos.
En 1935 aparece Historia universal da infamia, con textos que o propio autor cualifica como exercicios de prosa narrativa e nos que é evidente a influencia de Robert Louis Stevenson e de G. K. Chesterton. Este volume inclúe un dos seus contos máis famosos, O home da esquina rosada; seguíronlle os ensaios de Historia da eternidade (1936). Ficcións (1944), O aleph (1949) e O Hacedor (1960) recollen os relatos de Borges que han ter maior proxección. O informe de Brodie (1970), O Congreso (1971), O libro de area (1975) non fixeron máis que consolidar o enorme prestixio como escritor de relatos curtos.
A pesar da nutridísima bibliografía de Borges (hai que apuntar, tamén, a súa gran obra poética, os seus ensaios, as súas excelentes traducións do inglés), podería dicirse del o que de moi poucos escritores: que esencialmente é o autor dun só libro, do que entregando distintas versións. Distintos froitos que saen da mesma árbore, como se pode comprobar lendo as súas Obras completas. De tal forma, que se lle podería aplicar a frase que el lle dedicara a Quevedo: «Máis que un escritor, é unha vasta literatura».
Pero hai que apuntar que nos anos posteriores á publicación dos dous primeiros libros, a Borges só o lían case en segredo algúns iniciados. A fama chegoulle ao escritor no limiar da vellez, aínda que a súa influencia no mundo literario arxentino, en concreto, e hispanoamericano en xeral, foi moi grande desde a publicación deses dous primeiros libros. Co paso dos anos, o seu recoñecemento íase agrandando e, en paralelo crecía a imaxe dun Borges irónico e agudo, que deixaba sempre dardos envelenados e pequenas maldades en cada entrevista que lle facían para os suplementos culturais. Nalgunha ocasión, e para enfadar aos académicos españois, dixo que o castelán era unha lingua moi fea e que prefería o inglés. Noutra, que o mellor poeta da xeración do 27 era Cansinos Assens, un mediocre escritor co que mantivo unha lixeira amizade. Unha vez que lle preguntaron a súa opinión sobre o gran poeta español Antonio Machado puxo cara de sorprendido e dixo: «Non sabía eu que Manuel Machado tiña un irmán tamén poeta». Esta forma de proceder, entre a ironía e a suficiencia, converteuno nun personaxe case tan odioso como admirado. Moitos intelectuais progresistas dos anos 60 en diante vivían, respecto de Borges, unha complicada esquizofrenia: tiñan a mesma tendencia a odialo que a amalo. Personaxe único, sen dúbida, e escritor do mellor que deu o século XX na literatura universal.
Textos destacados
Como todos los hombres de Babilonia, he sido procónsul; como todos, esclavo; también he conocido la omnipotencia, el oprobio, las cárceles. Miren: a mi mano derecha le falta el índice. Miren: por este desgarrón de la capa se ve en mi estómago un tatuaje bermejo: es el segundo símbolo, Beth. Esta letra, en las noches de luna llena, me confiere poder sobre los hombres cuya marca es Ghimel, pero me subordina a los de Aleph, que en las noches sin luna deben obediencia a los Ghimel. En el crepúsculo del alba, en un sótano, he yugulado ante una piedra negra toros sagrados. Durante un año de la luna, he sido declarado invisible: gritaba y no me respondían, robaba el pan y no me decapitaban. He conocido lo que ignoran los griegos: la incertidumbre. En una cámara de bronce, ante el pañuelo silencioso del estrangulador, la esperanza me ha sido fiel; en el río de los deleites, el pánico. Heráclides Póntico refiere con admiración que Pitágoras recordaba haber sido Pirro y antes Euforbo y antes algún otro mortal; para recordar vicisitudes análogas yo no preciso recurrir a la suerte ni aun a la impostura.
(?La lotería en Babilonia?, de Ficciones)
PP
A los dos días recobró el sentido en la cárcel. El capitán lo mandó buscar y le dijo: ?¿Quién eres y cuál es tu patria??. El otro declaró: ?Soy de la ciudad famosa de El Cairo y mi nombre es Mohamed el Magrebí?. El capitán le preguntó: «¿Qué te trajo a Persia??. El otro optó por la verdad y le dijo: ?Un hombre me ordenó en un sueño que viniera a Isfaján, porque aquí estaba mi fortuna. Ya estoy en Isfaján y veo que esa fortuna que prometió deben ser los azotes que tan generosamente me diste?.
Ante semejantes palabras, el capitán se rio hasta descubrir las muelas del juicio y acabó por decirle: ?Hombre desatinado y crédulo, tres veces he soñado con una casa en la ciudad de El Cairo en cuyo fondo hay un jardín, y en el jardín un reloj de sol y después del reloj de sol, una higuera, y luego de la higuera, una fuente y, bajo la fuente, un tesoro. No he dado el menor crédito a esa mentira. Tú, sin embargo, engendro de una mula con un demonio, has ido errando de ciudad en ciudad, bajo la sola fe de tu sueño. Que no te vuelva a ver en Isfaján. Toma estas monedas y vete?.
El hombre las tomó y regresó a la patria. Debajo de la fuente de su jardín (que era la del sueño del capitán) desenterró el tesoro. Así Dios le dio bendición y lo recompensó y exaltó. Dios es el Generoso, el Oculto.
(?Historia de los dos que soñaron?, de Historia universal de la infamia)
PP
El catorce de enero de 1922, Emma Zunz, al volver de la fábrica de tejidos Tarbuch y Loewenthal, halló en el fondo del zaguán una carta, fechada en el Brasil, por la que supo que su padre había muerto. La engañaron, a primera vista, el sello y el sobre; luego, la inquietó la letra desconocida. Nueve o diez líneas borroneadas querían colmar la hoja; Emma leyó que el señor Maier había ingerido por error una fuerte dosis de veronal y había fallecido el tres del corriente en el hospital de Bagé. Un compañero de pensión de su padre firmaba la noticia, un tal Fein o Fain, de Río Grande, que no podía saber que se dirigía a la hija del muerto. Emma dejó caer el papel. Su primera impresión fue de malestar en el vientre y en las rodillas; luego de ciega culpa, de irrealidad, de frío, de temor; luego, quiso ya estar en el día siguiente.
(comienzo de ?Emma Zunz?, del libro El Aleph)
PP
-Yo soy Francisco Real, un hombre del Norte. Yo soy Francisco Real, que le dicen el Corralero. Yo les he consentido a estos infelices que me alzaran la mano, porque lo que estoy buscando es un hombre. Andan por ahí unos bolaceros diciendo que en estos andurriales hay uno que tiene mentas de cuchillero, y de malo, y que le dicen el Pegador. Quiero encontrarlo pa que me enseñe a mí, que soy naides, lo que es un hombre de coraje y de vista.
Dijo esas cosas y no le quitó los ojos de encima. Ahora le relucía un cuchillón en la mano derecha, que en fija lo había traído en la manga. Alrededor se habían ido abriendo los que empujaron, y todos los mirábamos a los dos, en un gran silencio. Hasta la jeta del mulato ciego que tocaba el violín, acataba ese rumbo. En eso, oigo que se desplazaban atrás, y me veo en el marco de la puerta seis o siete hombres, que serían la barra del Corralero. El más viejo, un hombre apaisanado, curtido, de bigote entrecano, se adelantó para quedarse como encandilado por tanto hembraje y tanta luz, y se descubrió con respeto. Los otros vigilaban, listos para dentrar a tallar si el juego no era limpio.
¿Qué le pasaba mientras tanto a Rosendo, que no lo sacaba pisotiando a ese balaquero? Seguía callado, sin alzarle los ojos. El cigarro no sé si lo escupió o si se le cayó de la cara. Al fin pudo acertar con unas palabras, pero tan despacio que a los de la otra punta del salón no nos alcanzó lo que dijo. Volvió Francisco Real a desafiarlo y él a negarse. Entonces, el más muchacho de los forasteros silbó.
La Lujanera lo miró aborreciéndolo y se abrió paso con la crencha en la espalda, entre el carreraje y las chinas, y se jué a su hombre y le metió la mano en el pecho y le sacó el cuchillo desenvainado y se lo dio con estas palabras:
?Rosendo, creo que lo estarás precisando.
(?Hombre de la esquina rosada?, con su habla porteña, de Historia universal de la infamia)