Joseph Conrad, a maxia da aventura

Non é un escritor que teña revolucionado o xénero novelístico, ao estilo de James Joyce, por exemplo. O mérito de Joseph Conrad non está na renovación técnica que puidese ter achegado á novela, senón en ter levado o xeito tradicional de narrar ata os seus límites estéticos máis brillantes, tanto pola súa técnica narrativa como pola súa temática. Fixo moi ben o que viña facendo con altibaixos, ás veces ata con pouco empeño. Fíxoo tan ben que, sendo polaco, hoxe está considerado como un dos grandes da literatura inglesa, en cuxa lingua ?apresa, a base de falala? escribiu obras dunha extraordinaria pulcritude lingüística e literaria. No seu caso, poderíase traer a conto aquela sentenza que escribiu, anos máis tarde, Albert Camus: «Se escribes claro, terás lectores; se escribes escuro, terás comentaristas e discípulos». Conrad escribiu ben e claro, por iso tivo tantos lectores xa desde a publicación da súa primeira novela; por iso tivo tanto éxito entre lectores de diferentes idades, linguas e nacionalidades; e por iso os ingleses, cunha literatura tan rica e destacada, adoptárono como un dos seus.

VIDA 

A vida de Joseph Conrad parécese moito ao que soñaría un neno daquela época con imaxinación e aventureiro, ao que lle gustase navegar por mares afastados, entre barcos piratas e cofres rebordantes de tesouros, así como penetrarse impunemente en selvas tenebrosas por ríos enigmáticos, con tribos prehistóricas e animais ameazantes. Máis ou menos, así foi a vida de Conrad ata que casou, aos 38 anos, cando inicia outra etapa que non ten nada que ver coa primeira: faise sedentario, e dedícase a escribir, a reunirse con amigos na súa casa do condado de Kent, ao sur de Inglaterra, e a coidar da súa saúde bastante deteriorada polos excesos da súa época aventureira.

Joseph Conrad (que realmente se chamaba Jôsef Teodor Konrad Korzeniowski) era polaco. Nacera en 1857, ao sueste de Kiev, pero Polonia nesa época estaba sometida a Rusia. Da identidade da vella nación polaca só quedaba a etnia e a lingua e de aí virá o eterno rancor que sempre lle profesou o escritor a todo o que era ruso, ata o punto de desprezar a novelistas como Dostoievski. O seu avó sumouse ao exército de Napoleón na súa campaña de conquistar Moscova e o seu pai foi condenado ao exilio polo seu activismo en contra do Imperio ruso. Estes avatares políticos foron a causa de que o futuro escritor quede orfo de pai e nai con tan só 12 anos de idade. Será un tío materno o que se faga cargo del, o que lle carrexará unha continuada preocupación, xa que non será capaz de enfocalo na vida como o facían os fillos da clase media á que pertencía a súa familia. En todo caso, o tío Thaddeus foi o seu titor, conselleiro e amigo, ata o punto de que, anos despois, Conrad contaría como o seu tío foi «o máis sensato, firme e indulxente dos titores, que me brindou un coidado e un afecto paternais e un apoio moral que sempre, aínda atopándome nas rexións máis apartadas do planeta, sentín preto». Pero con 17 anos, o mozo Conrad sobe a un tren na estación de Cracovia que lle levará ata Marsella. Nos seus soños e aspiracións está o enrolarse nun barco que lle permita coñecer países afastados. Pero embarcar non resultaba nada fácil para un mozo como el. O seu tío terá que socorrerlle economicamente, pois se endebeda en timbas e na mala vida portuaria. Nese ambiente vive nada menos que tres anos, ata que logra embarcar no buque Mont-Blanc, que o levará á Martinica. Cumpre o gran soño de navegar, de coñecer mundo, de visitar terras cálidas e amables, el que viña do frío. Trataba de atopar no mar esa escola da aprendizaxe de vivir que non lograra atopar en terra. E, en efecto, o mar acabou ensinándolle a ser un home esforzado, rigoroso e libre. Esta viaxe suponlle a Joseph Conrad non só levantar áncoras cara a unha nova vida, senón tamén romper as ligaduras coa súa patria, coa súa lingua nai e coa súa familia.

A súa vida mariñeira foi rica en experiencias e aventuras. A bagaxe vital que foi amoreando durante tantos anos por eses mares do sur, a cantidade de tipos humanos de todo pelame cos que conviviu e as distintas culturas que coñeceu serviríanlle despois para a elaboración de moitas das súas novelas. As súas constantes viaxes ás Indias Occidentais transformárono de pasaxeiro en aprendiz de navegante e despois converteuse en primeiro oficial da mariña mercante británica («Se hei de ser mariñeiro, quero ser un mariñeiro inglés»), dicía xa sendo un grumete. Navegou polos mares de China e de Nova Zelandia, familiarizouse coas costas de Australia, Sumatra, Borneo e o golfo de Bengala, penetrou na misteriosa África polo río Congo e en cada singradura compartiu a vida con tipos heroicos e desalmados, honestos e rufiáns que despois convertería en personaxes das súas novelas.

Tras adoptar en 1886 a nacionalidade inglesa, navegará uns cantos anos máis, pero as súas costas doridas por un accidente que tivo a bordo empezan a aconsellarlle o abandono do mar. E un bo día, vístese de escuro, cálase un chapeu fungo, ponse un monóculo e decide facerse sedentario. Casa, instálase na súa casa do condado de Kent, ten dous fillos e dedícase a escribir. A súa saúde limita a súa vida social a faladoiros con amigos que o visitan e que gozan da súa conversación, dos seus coñecementos do mundo e dos homes e, en definitiva, das historias que Conrad lles conta. Morreu dun ataque ao corazón o 3 de agosto de 1924. Quixo que na súa tumba se gravase este epitafio:  «O soño tras o esforzo, / tras a tempestade o porto, / o repouso tras a guerra, / a morte tras a vida farto compracen».

Obra literaria

O gran logro de Conrad consiste en ter transformado a experiencia da súa vida mariñeira en metáfora convincente da existencia humana. O barco convértese nun microcosmos do mundo humano, na imaxe da humanidade que navega no denso e perigoso océano da vida. E sempre pondo de relevo o evidente contraste: o barco constitúese nunha comunidade compacta, onde flúe ordenada e regradamente a vida, navegando en espazos infinitos e perigosos, no medio dunha escuridade abafadora. As longuísimas viaxes que realizou nos seus máis de 30 anos de navegación servíronlle para acumular unha experiencia que, despois de reflexionada e meditada, utilizaría como materia literaria. 

A súa primeira novela, A tolemia de Almayer (1895), conta unha historia de Malaisia, cun certo aire romántico. Escríbea xa nun perfecto inglés, como todas as seguintes. E convén resaltar este feito xa que neses anos a lingua de prestixio, a apreciada por toda a xente culta da época, era o francés. Conrad falaba o polaco, o ruso e o francés, e con todo escolle a cuarta lingua no seu proceso de aprendizaxe, o inglés, como instrumento literario. Nos cinco anos seguintes publicará outras tantas novelas, todas con tema mariñeiro, nutridas sobre o seu prolixa experiencia no mar. As máis destacadas destas primeiras obras son Un vagabundo nas illas (1896) e Lord Jim (1900). A primeira ten un aire romántico, cunha natureza exuberante, na que se evidencia o contraste entre a forza elemental e inocente do indíxena fronte á malicia do branco. A segunda é unha excelente narración, tamén con tema mariñeiro, que se expón especular coa débil liña que separa a covardía do valor. Un barco con oitocentos peregrinos que van á Meca afúndese. A tripulación abandona o barco sen auxiliar aos pasaxeiros. Jim asume a vergoña de non ter feito nada, e na selva malaia, onde arriba como náufrago, gañarase o afecto dos nativos porque se envorca en axudarlles organizándoos, defendéndoos e erixíndose en defensor e caudillo do seu novo pobo. 

Conrad é un autor moi prolífico: nos dez primeiros anos do século XX publica nove novelas, entre as cales destacarían outras dúas: Nostromo (1904) e O axente secreto (1909). A primeira é unha novela de aventuras, pero con implicacións sociais e políticas, pois hai unha crítica seria ao colonialismo, á opresión que sofren os débiles, á deshumanización que provoca o capitalismo coa súa voracidade de enriquecemento. En O axente secreto abandona os ambientes aventureiros do mar para centrarse nun tema político, como é a organización dun grupo de anarquistas en Londres que pretenden atentar contra os dispositivos técnicos do meridiano de Greenwich para protestar pola explotación obreira que se está levando a cabo na sociedade industrial. Unha novela distinta, que entra nos parámetros da espionaxe política, pero moi ben elaborada e que tivo moito éxito no seu momento. Esa preocupación polos malos camiños que está tomando a sociedade a principios do século XX leva a Conrad a publicar en 1913, un ano despois do afundimento do transatlántico Titanic, un valente manifesto no que cuestiona a soberbia dos armadores, da prensa e, en xeral, de toda a sociedade, que fixeran do barco todo un símbolo de ostentación. A súa áxil pluma e o seu sentido ético profundan na dimensión moral e humana da traxedia. 

Textos

COMEZO DE «O CORAZÓN DAS TEBRAS»

Nellie, un bergantín de considerable tonelaxe, inclinouse cara á áncora sen unha soa vibración das velas e permaneceu inmóbil. O fluxo da marea terminara, case non sopraba vento e, como había que seguir río abaixo, o único que quedaba por facer era deterse e esperar o cambio da marea. O estuario do Támesis prolongábase fronte a nós como o comezo dun interminable camiño de auga. De lonxe o ceo e o mar uníanse sen ningunha interferencia, e no espazo luminoso das velas curtidas dos navíos que subían coa marea parecían acios acesos de lonas agudamente triangulares, nos que resplandecían as botavaras vernizadas. A bruma que se estendía polas beiras do río deslizábase cara ao mar e alí desvanecíase suavemente.

«REFLEXIÓNS SOBRE O AFUNDIMENTO DE O 'TITANIC'» (1912):

Con delgados ferros de aceiro constrúese un hotel de 45.000 toneladas para asegurarse o padroádego dun par de miles de ricos hóspedes (se fose destinado só ao tránsito de emigrantes non se tería dado tal esaxeración de mero tamaño), decórase no estilo dos faraóns ou de Luis XV ?non sei con certeza? e para compracer o devandito puñado de individuos, con máis diñeiro do que saberían gastar, e para lograr o aplauso de dous continentes, lánzase esa enorme masa con dous miles persoas a bordo a vinte e un nós a través do mar; perfecta exhibición da moderna fe cega na materia e no artificioso. E sobrevén o desastre. Conmoción xeral. A fe cega en material e produtos recibiu un golpe terrible [...]. Non é posible aumentar indefinidamente o grosor de baos e pranchas mentres que o puro peso de tanto sobredimensionamento é unha vantaxe adicional. Ao ler os informes, a primeira reflexión que nos vén á mente é que se ese desgraciado buque medise unha cincuentena menos de metros probablemente tería eludido o perigo. Pero entón non tería dado de si o suficiente para instalar piscinas e un café francés. E iso, está claro, non é gran de anís.

---

---