Ouvidos. Na curva da Agañán. Oído afinado para captar o rumoreo da marusía na mallante da praia. Hai un rumor de voces no aire. Borboriños de vellos debaixo dos sombríos pendellos das aldeas. Onde roncaban nas tardes dos domingos moi lentamente as novas máquinas de moer os grans do millo. Fariña para os animais, dentro dos hórreos esquecidos. Recordamos que os nosos maiores falaban dialectos antigos. Sentados arredor dos grosos pés de granito dos piornos, tecían frases interminábeis. Aprendéranas dos afiadores e paraugueiros que, vindo desde Ourense, chegaban tesos de frío á nosa terra. Estes usaban un vocabulario singular que só entendían as vellas e os vellos dos lugares, e que xa o recibiran dos seus avós e pais. Como só se transmitían oralmente, co paso do tempo as palabras fóronse perdendo. Arestora xa ninguén as lembra. Coma eles, nós tamén empregamos unha variante do noso idioma. Nunca nos avergonzamos do noso barbantacastrapo. Nunca fomos tan puristas nin tan academicistas.
O vento. Os pobres pero orgullosos indios apaches chamábanlle vento solitario ao nordeste. Este fustriga o mar, encrespa de escuma as escuras ondas que, vindo dende a Area Basta, rompen contra o peirao do taller de Luís Piñeiro, o fillo do ferreiro señor Secundino. Este vento cortante arrinca as pólas dos olmos prateados, fere e corta coma unha navalla os corazóns dos amantes mozos. Ademais, rebenta as uvas das nosas parras. Sopra nos últimos días de setembro, na época na que gateabamos ás figueiras, onde, recordades compañeiros?, nos enchiamos de figos doces de pel negra. Eran tamén os tempos de colleitar as castañas. Entón acababamos cos pés esfolados de tantos ourizos como abriamos e cos dedos das mans doridos, cheos de finas e punzantes púas, que se cravan coma agullas invisíbeis. Castañas cocidas ou asadas, patacas e torresmos, unha saborosa comida de pobres, que ás veces se acompañaba cun pouco de pan aínda que estivese reseco: naqueles tempos todo se aproveitaba, nada se desprezaba. Daquela as toxeiras estaban limpas, non coma agora ateigadas de carrochas, fieitos, toxos e leña abandonada, ciscada entre os piñeiros. Arestora ninguén a quere.
O Agro do Monte. Pedras núas. Antes de penetrar neste lugar de sobre Trebonzos, espida beleza nos bordos dos sendeiros, alfombrados de arumes. Mollados picoutos de fronte. Choveu sen parar case tres xornadas consecutivas. No percorrido, hai ollos mirando no aire da húmida e agrisada tarde de outono. Na encrucillada do alto da Jurita lembras. Antes había aquí unha travesía para carros que separaba o Bosque do Rei da horta de Vitorio o Carmón. Era da cor do barro. Fresco no inverno. Enlamábase nos días de choiva. Tamén era abrigoso, agás para o vento do suroeste. Cando caía a noite, poucos se atrevían a transitar por ela. Coa luz da lúa as sombras das árbores formaban figuras coma se fosen ánimas endemoñadas que se abalanzaban enriba dos camiñantes ocasionais. Ademais, segundo dicía a lenda, este era o vieiro que máis frecuentaban os lobos e raposos cando baixaban ás aldeas de Trebonzos, Brión e San Martiño. A luz da fame que saía dos seus ollos iluminaba o camiño cuberto dun negro manto.
A Fonte do Xeixo. Evoco neste recóndito lugar os vosos nomes, meus queridos vellos. Evoco tamén os anos nos que nos deixastes orfos. E logo vivimos días atormentados e confusos. Foron aqueles, segundo recordamos, anos de farturentas colleitas, tanto de patacas, chícharos e tirabeques, coma de millo e tamén de froitas. Cae a auga do ceo a baldazos e penso nisto cando paso pola beira da Fonte do Xeixo, que alimenta de auga as arquetas dos veciños de Ferreiros. E de súpeto, irrompe no silencio deste misterioso e apartado espazo un forte bater de ás dunha ave rapaz. E logo falaches baixiño para ti mesmo, para que ninguén escoitase: «Así se movía o meu corazón cando namorou de ti, miña pomba salvaxe».