A universidade fronte ao espello
OPINIÓN
Charlie Kirk percorreu decenas de campus co lema provocador de «College is a scam» (a universidade é unha estafa). A súa mensaxe era clara: os mozos endebédanse para pagar uns estudos que non lles garanten un traballo. E, se reducimos a universidade a un contrato mercantil entre cliente e provedor, razón non lle falta: se o título non se traduce en emprego, o estudante séntese enganado e o sistema parece unha fraude. Pero ese xeito de entender o ensino superior, cada vez máis estendido tamén en Europa, parte dun erro de base: esquecer para que foi concibida realmente a universidade.
As universidades non naceron para colocar a ninguén nin para serviren de pasarela cara ao mercado laboral. Naceron como comunidades do saber, espazos de encontro e reflexión nos que o obxectivo principal era formar persoas capaces de pensar con autonomía, de analizar a complexidade do mundo e de argumentar con rigor. Durante séculos, o prestixio dunha universidade medíase pola súa contribución ao pensamento, non pola taxa de inserción laboral. Porén, nas últimas décadas, a presión dos rankings, as esixencias de empregabilidade e a lóxica do cliente satisfeito foron desprazando esa idea orixinal. O estudante pasa a verse como consumidor, o título como produto e a docencia como un servizo que debe garantir un retorno económico inmediato. A universidade corre entón o risco de converterse nun procedemento: acumular créditos, superar probas, validar estándares. E, cando o saber se somete só á lóxica da rendibilidade, inevitablemente perde profundidade, sentido e capacidade crítica.
Cómpre dicilo con claridade: aprender a programar, construír un motor ou deseñar un algoritmo é un logro importante. Pero confundir esas destrezas co propósito último da educación superior é un erro de época. A universidade non debería centrarse só en que facer, senón tamén en por que e para que facelo. O obxectivo é que cada estudante poida atopar unha resposta á pregunta máis difícil: que quero achegarlle eu ao mundo? Esa resposta pode estar ligada a un emprego, pero tamén pode ser algo completamente distinto: un proxecto vital, un compromiso cívico, unha curiosidade intelectual que, co tempo, cristaliza en innovacións, servizos públicos mellores ou novas formas de entendernos como sociedade.
Por iso é tan necesario que as universidades sexan espazos vivos, abertos e curiosos: lugares onde o debate, a lectura atenta, a escoita crítica e a experimentación intelectual teñan tempo e prestixio. Un campus que latexa, con conferencias, encontros, proxectos transversais e conversacións que nacen nos corredores, permite que o coñecemento se poña en movemento e se contraste co mundo, sen ter que preguntarse de inmediato se «serven para algo».
Se seguimos reducindo a universidade a un trampolín cara ao mercado laboral, corremos o risco de baleirala de sentido. Pero, tamén, e isto é igual de grave, o risco de xogar no terreo discursivo de quen, como Charlie Kirk, promoven unha visión ultraconservadora do coñecemento: a idea de que só é valioso aquilo que produce beneficios inmediatos ou que non cuestiona o statu quo. Os seus imitadores emerxen tamén en España, envoltos en denuncias de suposto adoutrinamento e na obsesión por medir toda aprendizaxe nun retorno contable. O que non din é que, cando a universidade renuncia ao pensamento crítico, as democracias se debilitan: a cidadanía perde ferramentas para distinguir entre información e propaganda, para avaliar decisións públicas complexas ou para defender a verdade fronte ao ruído. Iso si é unha estafa.