Do xuíz instrutor ao fiscal investigador: reforma ou risco?
OPINIÓN
O pasado mes de outubro, o Consello de Ministros aprobou o proxecto de Lei Orgánica de Axuizamento Criminal, norma que regula o procedemento penal e define as regras e garantías para investigar e axuizar delitos, e enviouna ao Congreso para a súa tramitación parlamentaria.
Nun contexto de reforma procesual recorrente e inacabada, o debate sobre a atribución da instrución penal ao ministerio fiscal xa non é tanto se o modelo debe cambiar, senón como facelo sen erosionar as garantías que sosteñen o Estado de dereito.
A figura tan familiar como problemática do xuíz instrutor, que investiga e, ao mesmo tempo, garante dereitos, supón unha acumulación de funcións conceptualmente problemática, e compromete a propia lóxica garantista do proceso penal: se quen investiga e busca probas é tamén quen controla a legalidade da investigación e os límites desa busca, o equilibrio institucional debilítase.
España mantén un esquema que Europa foi abandonando progresivamente. En Francia, onde naceu a figura do xuíz instrutor, o seu protagonismo foi reducido en favor do fiscal, compensado pola figura do juge des libertés et de la détention, encargado de controlar as medidas que afectan a dereitos fundamentais. En Alemaña, Italia e Portugal, é o ministerio fiscal quen dirixe a investigación, mentres a xudicatura controla as inxerencias en dereitos fundamentais. A reforma española supón, en definitiva, unha converxencia tardía co estándar europeo.
O ministerio fiscal non é un xuíz: non goza da mesma posición constitucional. A xudicatura é independente, o fiscal actúa baixo os principios de unidade e dependencia xerárquica. Isto non significa que careza de imparcialidade, pero introduce un elemento que non pode ignorarse, como o é a súa relación co poder executivo.
O núcleo do debate está aquí: non se trata só de decidir quen investiga, senón de garantir que quen o faga o faga con plena autonomía e sometido exclusivamente á legalidade.
A segunda peza esencial da reforma é o xuíz de garantías, chamado a autorizar e controlar as actuacións que afecten a dereitos fundamentais. A súa eficacia dependerá, con todo, da súa configuración real: medios suficientes e capacidade de control efectivo. Sen iso, o equilibrio do sistema pode romperse.
Existen riscos que non deben minimizarse: a posible politización da investigación penal, a desigualdade entre as partes ou a aparición de espazos de autonomía policial pouco controlados. Son advertencias necesarias nun cambio de modelo desta magnitude.
Impera a necesidade de evitar que a investigación derive en ámbitos de actuación alleos ao control xudicial efectivo porque, alén da eficacia da persecución penal, estamos ante a lexitimidade do sistema.
A cuestión de fondo permanece: que modelo garante mellor unha xustiza penal eficaz sen sacrificar dereitos fundamentais? O sistema actual está esgotado, pero non calquera cambio será necesariamente mellor.
Porque, en definitiva, a calidade dunha xustiza penal non se mide só pola súa capacidade para investigar ou condenar, senón pola súa capacidade para facelo con garantías. E nese equilibrio —fráxil, pero imprescindible— xógase o verdadeiro alcance desta reforma.