A Ribeira Sacra ante a Unesco: gran patrimonio ou escaparate turístico?
OPINIÓN
A decisión sobre a candidatura da Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade coñecerase o vindeiro mes de xullo nunha convención mundial en Busán, Corea do Sur. Mentres as administracións din que levan anos de preparación, xorden voces que alertan sobre un desequilibrio entre o fomento turístico e a conservación da memoria antropolóxica da comarca.
O encoro de Ribas de Sil, inaugurado en 1956 no canón do Sil, foi unha grande obra de enxeñería do franquismo que transformou radicalmente a paisaxe. Porén, os pobos afectados e Galicia en xeral apenas se beneficiaron da cantidade inxente de enerxía producida por estas infraestruturas estratéxicas. Agora, a candidatura a Patrimonio da Humanidade da Unesco reabre o debate sobre que tipo de patrimonio se quere protexer.
Como calquera xeografía humana, a Ribeira Sacra non é apenas paisaxe. O patrimonio etnográfico, tal como indicou o investigador Xosé Carlos Sierra Rodríguez hai máis de dúas décadas, «é a memoria viva: os oficios, os saberes e as ferramentas da xente que nela viviu». E esta idea, como tamén recolleu a Unesco na súa XXXI sesión do 2001, é fundamental porque esa herdanza cultural, ese coñecemento transmitido entre xeracións, é o que lle dá identidade a unha comunidade, xusto o que a fai única no mundo.
A Ribeira Sacra é moito máis que viñedos e mosteiros, e as súas aldeas conservan un legado milenario: igrexas, conventos, muíños, fornos, fontes, camiños, ferramentas e oficios como carpinteiros, ferreiros, afiadores, tecedeiras, fuseiros ou zapateiros. Todo un mundo de ferramentas e xentes con oficios que foron imprescindibles para que durante moito tempo estas comunidades estivesen vivas e vibrantes durante séculos.
A xeografía amable da Ribeira Sacra aínda conserva soutos frondosos e monumentalmente centenarios que no pasado foron recursos fundamentais para a supervivencia de moitas xeracións ribeirás, malia que case non quedan mostras dos sequeiros, pequenas construcións medio escondidas onde os labregos vivían durante a recollida e a seca da castaña. Tamén forman parte desa paisaxe impresionante os viñedos emparedados entre bancais para vencer as grandes pendentes, así como os lagares que alí aínda resisten.
As institucións, en especial concellos e a Deputación da provincia de Ourense, adoitan mostrar unha sensibilidade máis ben discreta para recuperar bens singulares, como por exemplo o muíño do Laberco, co seu castelo medieval como estandarte, propiedade da Casa de Alba. Ou a desidia na posta en marcha dun museo con material antropolóxico único, reunido ao longo de corenta anos, moito del procedente da propia comarca. Poderíamos falar moito do desinterese e da falta de iniciativa no desenvolvemento cultural dos nosos líderes locais, pero con estes exemplos podemos facernos unha idea de por onde camiñamos.
A Unesco considera como patrimonio os coñecementos, competencias e creatividade herdados polos pobos, así como os recursos e espazos necesarios para a súa continuidade. Este proceso «inspira as comunidades en relación coas xeracións que os precederon e reviste unha importancia crucial para a identidade cultural, a salvagarda da diversidade e da creatividade humana». Tendo este mandato en conta, a Ribeira Sacra non pode perder esta oportunidade para que a Unesco a declare Patrimonio da Humanidade. Mais, mentres o xurado internacional se prepara para deliberar en Busán, a pregunta queda no aire: cal é o relato que se levará a Corea? O dunha paisaxe de postal turística ou o dunha comunidade viva, con memoria cultural e esencia rural?