Contabamos con que Xesús Alonso Montero non morrese nunca. Coma os heroes clásicos dos que tanto gustaba, a súa presenza escintilaba: a voz vibrante, a ollada arteira, a bufanda vermella, o traxe impecábel e, sobre todo, a súa palabra privilexiada, da que varias xeracións aprendemos case todo o que se pode aprender.
Aínda que un día se autoproclamou irmán adoptivo das miñas fillas, o «don» de señor e de agasallo precedeu sempre o seu nome. «Creo que xa son horas de que me atúes», díxome nun dos nosos últimos encontros. Porén, quen fomos alumnado seu aprendemos del, precisamente, esas cousas dos significados que se agochan na palabra precisa, e tamén que a lingua merece toda a nosa exquisitez. Ensinounos, ademais, que a literatura galega só sería menor se aceptabamos a nosa condición subalterna, que a situación da lingua podía ser reversíbel, e que as nosas figuras do pasado merecían a piadosa comprensión que só o saber histórico nos proporcionaba. Todo nel foi visión optimista de quen somos, mesmo cando nos recomendaba memorizar o seu teléfono porque coincidía coas efemérides de nacemento de Rosalía e Curros, ou nos pedía un intenso recitado de poemas en plenos exames orais. Pero, sobre todo, sen el, a xeración das netas non asumiriamos a responsabilidade de rescatar a memoria do 36.
Algunhas de nós non seriamos quen somos sen a amizade de Xesús Alonso Montero. El decidiu aprenderme un día de cando tiña vinte anos que tiña unha responsabilidade no mundo: coller a pluma e empregala coma espada. Sen aquela conversa eu non entendería o compromiso ético que subxace ao xesto de ter voz. Non asumiría que a vida non paga a pena se unha non usa o talento para cambiar o mundo. Velaí a súa lección de vello marxista: a vida paga pena cando a ética intelectual funciona ata as últimas consecuencias. Por iso a vida de Alonso Montero pagou a pena. «Marxista, republicano e ateo», engadía ao seu nome cando se presentaba, coa xenerosidade sempre disposta a prestar a súa privilexiada intelixencia e a súa prodixiosa memoria ao servizo das nosas investigacións, agasallándonos decote documentos e ideas.
Claro que sempre vai estar aí, pois a súa longuísima vida xa é sombra que nos acubilla a quen, grazas a el, aínda cremos que este país merece amor de seu. A súa herdanza consiste en darlle forma ao pobo galego sabendo recoller o legado artístico, intelectual e ético daqueles que deixaron a pel e a vida en conformar o noso mundo de soños e ideas.
Mais nesta mesa onde escribo brotan da desorde cartas e fotos súas para amosar, tan só, a estrañeza da ausencia. Unha sensación de que algo remata que significa a fin dunha parte do que fomos e perdemos, irremediabelmente, cando deixamos de ler como don Xesús nos aprendeu. Por iso el bendicía a quen le —beatus qui legit—. Abeizoados, logo, quen aprendemos a ler a vida con don Xesús Alonso Montero.