Vilalba, un tesouro arqueolóxico que necesita máis recoñecemento social

XOSÉ A. POMBO

VILALBA

As pezas atopadas usábanse en ofrendas hai milleiros de anos
As pezas atopadas usábanse en ofrendas hai milleiros de anos

As parroquias do norte do municipio ofreceron valiosos achados en décadas pasadas

09 may 2021 . Actualizado a las 05:00 h.

O 28 de abril pasado La Voz de Galicia deu noticia dun machado prehistórico, tardoneolítico, que viaxou dende os Alpes italianos a Vilalba pasando pola Bretaña francesa. Do asunto ocupáronse tres investigadores da USC ademais doutros catro de distintas procedencias. A peza foi depositada na Facultade de Xeografía e Historia da Universidade Compostelá na década de 1920 e procede da colección de Santiago de la Iglesia, quen a recibira de Manuel Mato Vizoso a finais do século XIX ou na primeira década do XX. En orixe disque foi atopada no lugar de Bouza ou de Veiga de Garea, parroquia de Vilapedre, ao sur da serra da Carba.

Pola foto do machado que ilustra a noticia e porque o coñecemos dende hai anos, sabemos que mide 13,5 centímetros de longo, que é de cor verde con vetas claras e que preto do extremo proximal presenta unha perforación que puidera servir para ser colgada como amuleto. É unha peza interesante, pouco frecuente e que ben merece unhas liñas para que sexa coñecida e valorada. Tamén paga a pena pararse un momento noutros dous grupos de pequenos machados case esquecidos, de semellantes características pero de orixe próxima.

Son un total de once pezas que, xunto con outros materiais, tiveron entrada aló por 1950 e 1960 no Museo Provincial de Lugo, onde se gardan. Seis máis expuxéronse para os escolares de Moreda (Lanzós) en 1988, con motivo da participación do colexio no programa da TVG «De escola a escola». Tanto uns coma outros proceden das parroquias de San Simón da Costa e Samarugo, veciñas de Vilapedre e tamén emprazadas na parte sur da serra da Carba. Lamentablemente non se coñecen nin os lugares nin as circunstancias concretas nas que se atoparon, pero sabemos que parte deles apareceron ao arar con arados de ferro, que afondaban na terra máis que os tradicionais de madeira.

Sábese con seguridade que hai uns catro mil anos formaban parte da ofrenda que se facía a un defunto cando era sepultado entre pequenas pedras ou lousas que protexían o cadáver nunha case imperceptible cista ou medoña. Do estudo dos pequenos machados anotamos que algúns están rematados con perfecto pulido e tacto suave, outros non foron acabados e mesmo que hai algún que semella a medio facer porque o anaco de pedra do que se partiu non permitiu máis traballo que o realizado.

 Pequenos sinais

No gume dalgún obsérvanse pequenos sinais de uso só perceptibles con lentes de aumento, como de cortar cousas delicadas. O tipo de pedra na que foron realizados son variedades dun mineral coñecido como sillimanita, silicato de aluminio, rocha metamórfica, que presenta colores claras con vetas escuras que parecen formar augas. A jadeíta tamén é un silicato, pero aluminicosódico. Cando nalgunha ocasión estudamos estes machados, xa manifestamos que descoñeciamos na comarca lugares onde puidesen existir vetas deste mineral e deduciamos que chegarían, ben a materia prima, ben manufacturados, por medio de comercio ou intercambio.

Hoxe sabemos que existen afloramentos de sillimanita nos montes da Toxiza, entre Mondoñedo e Alfoz, é dicir, no norte da serra da Carba, a menos de dúas xornadas de camiño, ida e volta, das parroquias de San Simón da Costa e Samarugo. Se ao anterior unimos que unha porcentaxe relativamente elevada de cistas e medoñas estaban emprazadas a carón de camiños e pasos naturais que comunicaban áreas xeográficas, concluiremos que a circulación de viaxeiros e dalgunhas mercadorías de luxo xa estaba presente hai varios miles de anos.

Que se depositasen obxectos de valor en tumbas, e polo tanto que se amortizasen e sacasen da posesión e comercio dos vivos, tamén nos leva a reflexionar sobre a espiritualidade e crenzas daquelas xentes que facían acompañar os defuntos de útiles preciosos para que lles servisen no alén. Pensará o paciente lector que os machados neolíticos remataron a súa función acompañando un defunto. Pois resulta que a realidade é máis complexa.

Pasaron séculos e estes artefactos foron coñecidos, aínda o eran hai pouco, no mundo rural como pedras do raio, por pensarse que foran fabricados por un fenómeno atmosférico case divino ou polo menos rodeado de misterio. E por ser incomprensible a súa orixe, os seus poderes e aplicacións estaban rodeados dun halo de misterio.