Non puiden asistir á homenaxe que a Real Academia Galega dedicou en Lugo a Paco Martín, un dos nosos grandes autores contemporáneos. Non puiden asistir e ben que o sinto, porque o autor de Das cousas de Ramón Lamote é un dos escritores máis enxeñosos, intelixentes e xenerosos das nosas letras, ademais de moi boa xente. Carlos Casares, o seu amigo, dividía o mundo entre os que son boa xente e os que non o son. Paco Martín campa coma un señor entre os primeiros. O editor Manuel Bragado acuñou no seu día o título da «xeración Lamote» (Agustín Fernández Paz, Xavier Docampo, Fina Casaldarrey) para denominar un pequeno grupo de autores (e unha autora) que puxeron as letras en lingua galega nos andeis máis altos da literatura para rapaces novos: para facer novos lectores, sementar futuro, que era algo que tamén inspiraba a Casares.
Os catro citados son premios nacionais de Literatura Infantil e Xuvenil. Os catro demostraron que sen renunciar á lingua de noso podemos competir e chegar ás cotas máis ambiciosas, mesmo alén das nosas fronteiras. Os catro foron mestres, comprometidos cos valores do ensino público. Os catro están traducidos a varias linguas no mundo e compiten nas mellores editoras. Os catro eran (e son) amigos. Sen envexas nin ciumes parvos. Hai sitio para todos. Boa xente.
Coñecín a Paco Martín cando publicou No cadeixo, novela finalista do premio Galaxia en 1975. Logo frecuenteino máis, como lector e como editor. Admirei o seu traballo como profesor de primaria durante corenta anos. E impresionoume un día algo que se cadra só algúns poucos coñecen: a súa arte para bailar trompos. «Polo san Martiño trompos ao camiño», di o refrán. Pois xa estamos en portas. Coido que xa o contei noutra ocasión. Paseabamos os dous unha tarde pola zona vella de Lugo, coas rúas cheas de xente a entrar e saír das tascas, e chamounos a atención un xogo de trompos nun escaparate, dos que chamamos buxainas, porque son de buxo, duros na batalla, coa punta ben afiada, que no currillo son os que mandan.
Coido que foi na praza do Campo, preto da catedral. Para o meu asombro, con toda a naturalidade, Paco colleu unha das buxainas, enroloulle ben o cordel, apertouna a xeito, e sen dicir máis lanzouna dun pulo catro ou cinco metros por riba de todos nós, no medio da xente, repito, mesmo a risco de abrirlle a cabeza a alguén. Foi o primeiro que pensei, abraiado. Pero a buxaina, cunha precisión prodixiosa, veulle pousar na man, coma unha paxariña mansa, e alí estivo bailando unha chea de tempo ata que cansou.
Ben sei que as artes de Paco Martín son as literarias. E mesmo as docentes. Andan por aí unha chea de alumnos que dan fe. Pero para min, urbanita pontevedrés, a arte de facer brincar e bailar a buxaina daquela maneira aínda non se me foi da cabeza. «Non ten ciencia ningunha —comentou o Paco—. Aquí todos saben facer isto».