Cando o autor francés Albert Camus (1913-1960) recibiu o premio Nobel de Literatura en 1957, aproveitou a ocasión para render unha sinxela homenaxe ao que fora o seu mestre, o señor Germain, máis ou menos con estas palabras: «Sen vostede, sen a man afectuosa que tendeu ao neno pobre que era eu, sen o seu ensino non tería acaecido nada disto. [...] E corroborarlle que os seus esforzos, o seu traballo e o corazón xeneroso que vostede puxo niso continúan sempre vivos nun dos seus pequenos escolares, que, a pesar dos anos, non deixou de ser un alumno agradecido». Pode afirmarse que hai dous ámbitos para formar lectores: a familia e a escola. E o papel da escola, mellor, o do mestre, é un dos fundamentais. Nas súas memorias, moitos intelectuais, do mesmo xeito que Camus, recoñecen o importante labor que moitos deles exerceron no espertar das súas paixóns lectoras.

Miguel de Unamuno, na súa obra Contra isto e aquilo, di respecto disto o seguinte: «E este nome de mestre non implica nada de petulancia, senón que é, pola contra, o máis sinxelo e o máis humilde, podendo á vez chegar a ser o máis sublime. Mestre é o que ensina as primeiras letras e nin el inventounas nin para transmitir o seu ensino fai falta nin unha intelixencia poderosa nin menos coñecementos extraordinarios. Pero pode ensinar a ler con tal espírito e pondo niso tanta alma e tanto amor que chegue a verdadeira sublimidade de maxisterio o ensino das primeiras letras». Tamén trae as lembranzas da súa mestra Gabriel García Márquez: «Un dos meus seres inesquecibles é a mestra que me ensinou a ler. Era unha rapariga bela e sabía que non pretendía saber máis do que podía. Foi ela a que nos lía en clase os primeiros poemas que me podreceron o miolo para sempre. Recordo coa mesma gratitude ao profesor de literatura de bacharelato, un home modesto e prudente que nos levaba polo labirinto dos bos libros sen interpretacións rebuscadas».

Sen esquecer que o termo mestre procede do latín magister, 'de gran mérito entre os da súa clase', recollemos a continuación seis breves consellos para que os docentes implicados no fomento da lectura, os que queiran ser bos mestres de lecturas, teñan en conta.

? A motivación. Se aceptamos o principio de que non nacemos non lectores, senón que nos facemos non lectores ou, o que é o mesmo, que todo lector incipiente necesita de determinados estímulos para chegar a ser lector, debemos aceptar así mesmo que os mozos, moi susceptibles por outra banda a calquera actividade dinamizadora, non len porque non se lles motiva e estimula adecuadamente e que a animación ou motivación é un proceso previo a todo acto didáctico. «Todos os nenos nacen co don innato da curiosidade, que se non se excita se desvanece», dicía Charles Dickens. En resumo: sempre hai un libro para un lector, o caso é atopar o libro adecuado no momento preciso: «A lectura é experiencia cando conflúen o texto adecuado, o momento adecuado e a sensibilidade adecuada. [...] Hai que darlles a cheirar que detrás de cada libro hai unha orxía de pracer», ensina Daniel Pennac.

? A narración. Aínda que é certo que non hai unha actividade decisiva, debemos ter en conta que «o amor á lectura depende da tradición oral» (Pennac), o que quere dicir que a narración oral se converte nunha estratexia animadora fundamental, dado que para o receptor supón ser oínte e lector ao mesmo tempo, ou sexa, implica incitación e reflexión a partes iguais. Toda narración implica que os xestos de tenrura e as inflexións da voz mestúranse coas palabras ?para que unha narración se efectiva debe ser afectiva- e por iso os mestres «deberiamos ser máis contistas que contables». «Somos o Homo sapiens porque fomos o Homo narrans», di José María Merino. O poeta José Hierro contaba respecto diso que hai xente á que, o dicirlle que leran un poema, ao acabar din non entendelo. «Pero se llo les ti, gústalles. É unha cuestión de primeiro ensino», concluía.

? A formación. «O entusiasmo dun profesor transvásase aos alumnos sen o menor esforzo», dicía o autor Carlos Murciano. Só pode motivar quen estea motivado, só pode animar quen estea animado, só pode transmitir amor por unha disciplina quen a cultive e domine. O bo mestre de lectura «non é o que impón a lectura, senón o que a comparte».

? A ilusión. Unha receita básica: nunca desilusionalos con dificultades que non sexan capaces de superar, nunca imporlles un libro ou unha actividade que non estean á súa altura, que os poida desmotivar. Máis vale pecar por defecto que por exceso. E ter en conta que no proceso lector, no camiño que conduce cara á lectura, adoita haber saltos atrás ou regresións, así como períodos brancos ou de letargo e etapas de relecturas. Non obstante o devandito, debe terse en conta que un libro debe ir sempre un pouco por diante do lector, axudarlle a crecer, dado que «os nenos están para crecer, non para quedar en Peter Pan» (C. S. Lewis).

? A imposición. «O verbo ler non soporta o imperativo», observa Pennac. Ler e esperar. Non pedir nada a cambio. «A gratuidade debe ser a única moeda da arte», nin recompensas nin castigos. 

 O autor e pedagogo italiano Gianni Rodari deixou dito: «Do mesmo xeito que non se pode ordenar a unha árbore que floreza se non é na súa estación, tampouco se pode obter nada dos nenos pola rúa ancha da obrigación. Unha técnica pódese aprender con pescozadas: así, a técnica da lectura. Pero o amor pola lectura non é unha técnica e con pescozadas,  reais ou ficticias, non se aprende». ¿Que pensarían os docentes se as autoridades educativas lles impuxesen a obrigación de ler determinados textos e a súa correspondente ficha avaliativa a cambio de determinados emolumentos?

? A liberdade. Non existe nada que non se lle poida contar a un neno, todo depende de como llo contes. Só hai que ter en conta que os nenos e mozos len, pola súa falta de experiencia, de diferente xeito a como len os adultos e que lles gusta e prefiren o irreverente, subversivo e iconoclasta. «Onde un adulto ve a cabeza dun ogro cortada un neno só ve que a historia chegou á súa fin» (S. Cashdan). E respectemos sempre o seu ritmo, os seus gustos e a súa época. «Non podemos pedir aos nenos de hoxe, que prefiran un pasado que non é o seu», suxería Rodari.

 ALGUNHAS CITAS:

 Un bo mestre non é o que ordena «faino como eu», senón o que di «faino comigo», é dicir, non é o que impón as lecturas, senón o que as comparte 

Gilles Deleuze

 Os escasos adultos que me deron de ler borráronse sempre diante dos libros e coidáronse moito de preguntarme que entendera deles 

Daniel Pennac

 A función esencial do mestre é mostrar onde se atopa a boa literatura para que o alumno faga con ela o que queira 

Juan Benet

 Paréceme que aos mozos lles distancia da lectura a mala educación literaria que reciben na escola, os malos profesores de literatura que teñen 

Ana M. Matute

 A arte máis importante do mestre é provocar a alegría na acción creadora e o coñecemento 

Einstein

 Os profesores de literatura abxuran do seu nome e prefiren ser chamados filólogos, soa a máis científico. Prefiren explicar o sintagma ou o fonema a transmitir emocións recitando un soneto ou unha cantiga 

Doktor Pseudonimus (La Voz de Galicia, 2015)

 O vaso conservará por moito tempo o aroma da primeira sustancia que contivo 

Horacio

 O gusto pola lectura transmítese como se transmite o interese por unha película: contándoa ben. Hai que enfeitizar e por iso son tan importantes os mestres, porque son os encargados de despregar os feitizos 

Juan Marsé 

PARA SABER MÁIS

Algúns títulos para ampliar a reflexión e para dinamizar desde a escola e a biblioteca escolar.

  • Juan José Lage: «Bibliotecas escolares, lectura y educación». Octaedro, Barcelona, 2014
  • Daniel Pennac: «Mal de escuela». Debolsillo, 2009
  • Daniel Pennac: «Como una novela». Anagrama, 2013
  • Salvador García Jiménez: «El hombre que se volvió leyendo 'El Quijote'. Para acabar con la enseñanza de la literatura». Ed. Ariel, 1996
  • Juan Mata: «Diez ideas clave. Hacer de la lectura una práctica feliz, trascendente y deseable». Graó, 2008
  • José Quintanal: «La animación lectora en el aula: técnicas, instrumentos y recursos». Editorial CCS, 2005

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
0 votos

Os bos mestres de lectura